Üzeyriyye Fassı, Îseviyye Fassı ile nasıl ilişkilenir?

Îseviyye Fassı, Fusûsu'l-Hikem'de Hz. İsa'ya tahsis edilmiş bölümdür². Bu fass, özellikle Hristiyanların Hz. İsa hakkındaki inançlarını ele alarak, ulûhiyetin beşerî bir surete hasredilmesinin yanlışlığını ortaya koyar. Hristiyanların "Allah, o Meryem'in oğlu Mesîh'tir" (Mâide, 5/17) kavlini işiten kimseler, onların ulûhiyeti İsa suretine nisbet ettiklerini ve ulûhiyeti bu beşerî suretin "aynı" kıldıklarını zannetmişlerdir¹. Oysa bu, ilahî hüviyetin İsa (a.s.)'ın ibtidâ-yı zuhurundan itibaren beşerî suretine hasredilmesi anlamına gelir ki, bu da hulûl inancıdır ve küfürdür¹.

Îseviyye Fassı'nda vurgulandığı üzere, Hz. İsa'dan zuhur eden ölüleri diriltme mucizesi, ilahî hüviyetin İsa'nın zatına hulûl ettiğini göstermez. Zira ilahî hüviyet mevcut olduğu halde İsa sureti mevcut değildi; dolayısıyla İsa sureti ilahî hüviyetin hadd-i zâtîsinden değildir³·⁴. Ayrıca, İsa sureti mevcut olduğu halde, ölüleri diriltme mucizesi hemen zuhur etmemiş, belirli bir zaman sonra gerçekleşmiştir. Bu da ölüleri diriltmenin İsa suretinin hadd-i zâtîsinden olmadığını gösterir³·⁴. Peygamberlerin mucizeleri, Allah'ın peygamber mahallinde doğrudan tasarrufunun adıdır (Mu'cize, K1-14).

Üzeyriyye Fassı da, Fusûsu'l-Hikem'de Hz. Üzeyir'e tahsis edilmiş bir bölümdür². Her ne kadar verilen kaynaklarda Üzeyriyye Fassı'nın içeriğine dair doğrudan bir açıklama bulunmasa da, Fusûs'taki fassların genel yapısı ve Îseviyye Fassı'nın hulûl inancına getirdiği eleştiri göz önüne alındığında, Üzeyriyye Fassı'nın da benzer bir şekilde, Hz. Üzeyir'e atfedilen ilahî özellikler veya mucizeler üzerinden tevhidin hassasiyetini ve hulûl inancının yanlışlığını işlediği anlaşılır. Nitekim İsmail Fassı'nın "Rabb-ı hâs" kavramı üzerinden her kulun özel Rabbi olduğu hakikatini işlemesi⁵, peygamberlerin de kendilerine has ilahî tecellilere mazhar olduklarını, ancak bu tecellilerin onların zatını ilahîleştirmeye yol açmadığını gösterir. Dolayısıyla her iki fass da, peygamberlerin yüceliğini kabul ederken, onların beşerî mahiyetlerini aşan ilahîleşme iddialarını reddederek tevhid inancını koruma noktasında birbiriyle ilişkilidir.