Vâhidiyyet niçin Hûdiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Vâhidiyyet, tasavvufî vücud bahsinde ahadiyyetin ilk taayyünüdür ve ilâhî esmâ ile sıfatların tafsîl bulduğu mertebedir. Hûdiyye Fassı'nda bu mertebenin anlaşılır kılınmasının temel sebebi, "ahadiyyet-i rubûbiyyet" yani Rablık birliğinin bu fassın ana konusu olmasıdır¹. Şeyh-i Ekber (r.a.), Yûsuf Fassı'nda "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye" (ilâhî isimler birliği) gibi daha genel teklik mertebelerini ele aldıktan sonra, Hûdiyye Fassı'nda özellikle Rablık sıfatının teklik mertebesini vurgular¹.

Vâhidiyyet, ahadiyyetten farklı olarak, ilâhî esmâ ve sıfatların açığa çıktığı, kesretin menşei olan bir teklik kademesidir. Rablık sıfatı ise, terbiye edici, Hâlık ve idare edici olma vasfıyla doğrudan âlemdeki kesretle ve varlıkların idaresiyle ilişkilidir. Bu nedenle, vâhidiyyetin Rablık birliği üzerinden açıklanması, Hak'ın esmâ ve sıfatlarının âlemdeki tecellilerini ve varlıklar üzerindeki hükmünü daha net bir şekilde ortaya koyar. Üzeyrî Fassı'nda da belirtildiği üzere, "Hâkim, kim olursa olsun, hükmettiği şeyle ve hükmettiği şeyde aleyhine hükmedilendir"². Bu ifade, Hak'ın hükmünün ve kazâsının, yani Rablık sıfatının tecellilerinin, vâhidiyyet mertebesinde sabit olan a'yân-ı sâbite (eşyanın ezelî mâhiyetleri) ile ilişkisini gösterir. Kazâ, Allah'ın eşyadaki hükmü olup, bu hüküm Allah'ın eşyaya ve eşyada olan ilminin sınırı üzerinedir³. Bu ilim ise vâhidiyyet mertebesinde sabit olan a'yân-ı sâbiteye dayanır. Dolayısıyla, Hûdiyye Fassı'nda Rablık birliğinin işlenmesi, vâhidiyyetin hem esmânın tafsîl bulduğu hem de âlemdeki hükümlerin ve kazânın menşei olduğu gerçeğini idrâk etmeye hizmet eder.