Vech-i Hak ve Vech-i halk'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?
Vech-i Hak ve vech-i halk kavramlarının birlikte idrâk edilmesi, özellikle "Kelime-i Muhammediyye" Fassı üzerinden açıklanır. Bu Fass'ta, Hakk'ın mutlak vücudunun ancak insan-ı kâmil suretinde zuhur ettiğinde ma'ruf ve meşhud olabileceği, yani Hakk'ın kendisini insan-ı kâmilin varlığında gösterdiği belirtilir¹. Hakk'ın kendi mertebesinde suretten ve sıfatlardan münezzeh olması nedeniyle maddeden mücerred olarak görünmesinin mümkün olmadığı, ancak sıfatları ve esmâsıyla mazharlarda zâhir olduğu ifade edilir. İnsan-ı kâmil ise bütün ilahi sıfatları ve isimleri câmi' olduğundan, Hakk'ı bilme ancak enbiyânın ve evliyânın vücudlarından zâhir olan sıfatlar, isimler ve âsârıyla anlaşılır; bu sebeple insan-ı kâmili görmek Hakk'ı görmek olur². Bu durum, Hakk'ın hem fâiliyyet hem de münfailiyyet yönleriyle, özellikle kadın mazharında daha mükemmel bir vech ile temaşa edildiğini gösterir³.
Detaylı cevap
Vech-i Hak ve vech-i halkın birlikte mütalaa edilmesi, tasavvufî idrâkin önemli bir merhalesini teşkil eder. Bu idrâk, Hakk'ın mutlak vücudunun zuhur ediş biçimleriyle yakından ilişkilidir. Hakk, kendi zâtında suretten ve tüm sıfatlardan münezzeh olduğu için, maddeden soyut bir şekilde idrâk edilmesi mümkün değildir². O, ancak sıfatları ve esmâsıyla çeşitli mazharlarda, yani tecelli yerlerinde görünür². Bu mazharlar arasında insan-ı kâmil, Hakk'ın zuhur ettiği en mükemmel ayna olarak öne çıkar.
İnsan-ı kâmil, bütün ilahi sıfatları ve isimleri kendinde toplayan bir varlıktır. Bu sebeple, Hakk'ı bilme ve müşâhede etme, ancak peygamberlerin ve onların vârisleri olan evliyânın varlıklarından ortaya çıkan sıfatlar, isimler ve âsâr aracılığıyla gerçekleşir⁴. Bu bağlamda, insan-ı kâmili görmek, Hakk'ı görmekle eşdeğer tutulur⁴.
"Kelime-i Muhammediyye" Fassı, bu hakikati özellikle vurgular. Hakk'ın mutlak vücudu, ancak insan-ı kâmilin suretiyle zuhur ettiğinde ma'ruf ve meşhud olur; yani Hakk, kendisini "Allah, Allah" diye ortaya çıkarıp göstermez, bilakis insan-ı kâmilin varlığında, Allah esmâsının câmiiyetiyle birlikte zuhura gelir¹. Bu zuhur, Hakk'ın hem fâiliyyet (etkenlik) hem de münfailiyyet (edilgenlik) yönlerini içerir. Özellikle kadın mazharında, Hakk'ın daha mükemmel bir vech ile temaşa edildiği belirtilir; zira erkek, Hakk'ı kadında hem fail hem de münfail olarak müşâhede eder³. Bu durum, Hakk'ın güzelliğini görmeye aracı olanın ruh olduğunu ve çokluğa olan sevginin yok olup birliğe yönelmenin artması gerektiğini ifade eden "aşk-verz" kavramıyla da desteklenir⁵. Böylece, vech-i Hak ve vech-i halk, insan-ı kâmil mazharında birleşerek Hakk'ın küllî zuhurunu ortaya koyar.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1TB. Kelime-i Îseviyye · s.216“Zîrâ vücûd-i mutlak-ı Hak, ancak insân-ı kâmilin suretiyle zuhuru zamanında vaktinde ma'rûf ve meşhûd olur. Yani Hakkın mutlak vücudu insan-ı kamil suretiyle zu”Oku
- 2Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12 · s.1433“Çünkü Hakk'ın bilgisi insân-ı kâmilin varlık tabağından gelişir. Bilinmeli ki, Cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Muhammedî'de ”Oku
- 3TB. Kelime-i Muhammediyye · s.211“Binâenaleyh Hakk'ı vech-i evvel üzere hem failde ve vech-i sânı üzere hem de münfailde müşahede etmiş olur. Böyle olunca, erkeğin Hak için olan şuhûdu, kadında ”Oku
- 4Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12 · s.1434“Zirâ Hakk'ın ma'rifeti insân-ı kâmilin vücüdunun tabağından neşv ü nemâ bulur. Ma'lüm olsun ki, cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri tarafından Fusüsu'-Hikem'de Fass”Oku
- 5Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12 · s.1302“Yani, Hak yolunda yaşlanıp baba olan Hakk Yolcusu! Daima Hak talibinin maşukası olan ruhun ve kalbin tarafına bak ve düşüncelerini o tarafa yönelt! Nefsini düşü”Oku
İlgili sorular
- Tevhîd-i ef'âl ve Tevhîd-i sıfât'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?
- Ahadiyyet ile Vâhidiyyet aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?
- Sahv ile Sekr aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?
- Sîr-ı ilallâh ile Sîr-ı fillâh aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?
- Vahdet-i vücûd ve Vahdet-i şühûd'u birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.