Emmen huve kânitun ânâe-lleyli sâciden ve kâ-imen yahżeru-l-âḣirate ve yercû rahmete rabbih(i)(k) kul hel yestevî-lleżîne ya'lemûne velleżîne lâ ya'lemûn(e)(k) innemâ yeteżekkeru ulû-l-elbâb(i)
(Böyle bir kimse mi Allah katında makbuldür,) yoksa gece vakitlerinde, secde halinde ve ayakta, ahiretten korkarak ve Rabbinin rahmetini umarak itaat ve kulluk eden mi? De ki: "Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" Ancak akıl sahipleri öğüt alırlar.
Yoksa o, gece saatlerinde kalkan, secdeye kapanıp, kıyama durarak daima vazifesini yapan, ahireti hesaba katan ve Rabbinin rahmetini uman kimse gibi olur mu? De ki: "Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" Ancak temiz akıl sahibi olanlar anlar.
Bu ayet, gece ibadet eden, ahiretten korkan ve Allah'ın rahmetini uman mümin ile cahil kimseler arasındaki farkı vurgulayarak, bilginin ve aklın önemini ortaya koymaktadır. Anahtar kavramlar, ibadetin niteliğini, ahiret bilincini ve akıl sahiplerinin idrakini derinlemesine incelemektedir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'kunût' kelimesini 'itaat, huşu ve uzun süre ibadete devam etmek' olarak açıklar. Ayetteki 'kânitun' ifadesi, gece boyunca secde ve kıyam halinde Allah'a sürekli itaat ve huşu içinde ibadet eden kişiyi tanımlar.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'kânit' kelimesini 'Allah'a itaat eden' ve 'namazda uzun süre duran' anlamında kullanır. Ayetteki bağlamda, geceleyin secde ve kıyam ile uzun süre ibadet ederek Allah'a tam bir teslimiyetle boyun eğen mümini ifade eder.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Fîrûzâbâdî, 'kunût'un hem 'itaat' hem de 'sükût' (sessizlik) anlamlarını taşıdığını belirtir. Ayetteki 'kânitun', gece ibadetinde huşu içinde, sessizce ve sürekli bir itaatle Allah'a yönelen kişiyi tasvir eder.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'hazr' kelimesini 'korkmak ve sakınmak' olarak açıklar. Ayetteki 'yahzeru' ifadesi, müminin ahiretin şiddetinden ve azabından korkarak, bu korkunun etkisiyle salih ameller işlemeye yönelmesini vurgular.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'hazr'ı 'korkulan bir şeyden sakınmak' olarak tanımlar. Ayetteki 'yahzeru' kelimesi, ahiretin dehşetinden ve cezasından sakınma bilincini taşıyan, bu sayede ibadet ve takvaya yönelen müminin halini ifade eder.
Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Sicistânî, 'recâ' kelimesini 'umut etmek ve beklemek' olarak açıklar. Ayetteki 'yercû' ifadesi, müminin Allah'ın geniş rahmetine olan ümidini, bu ümidin onu ibadet ve salih amellere teşvik etmesini gösterir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'recâ'yı 'sevilen bir şeyin gerçekleşmesini ummak' olarak tanımlar. Ayetteki 'yercû rahmete Rabbihi' ifadesi, müminin Allah'ın rahmetine olan derin arzusunu ve bu arzuyla O'na yönelişini vurgular.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'ilm' kavramının Kur'an'da sadece bilgi edinmek değil, aynı zamanda bu bilginin getirdiği idrak ve hikmet olduğunu belirtir. Ayetteki 'ye'lemûne', Allah'ın varlığını, birliğini, ahireti ve emirlerini idrak eden, bu bilgiyle hareket eden kimseleri ifade eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'ilm'i 'bir şeyin hakikatini idrak etmek' olarak tanımlar. Ayetteki 'ye'lemûne' ifadesi, Allah'ın ayetlerini, dinin hakikatlerini ve ahiretin gerçekliğini bilen, bu bilgiyle amel eden müminleri kapsar.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'tezekkür'ün sadece hatırlamak değil, aynı zamanda hatırlanan şeyden ders çıkarmak ve idrak etmek anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'yetazekkeru', akıl sahiplerinin Kur'an'ın mesajlarından ve evrendeki delillerden ibret alarak doğru yolu bulmalarını ifade eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'zikr'in 'unutulan bir şeyi hatırlamak' veya 'zihinde tutmak' olduğunu, 'tezekkür'ün ise 'düşünerek hatırlamak ve ibret almak' olduğunu açıklar. Ayetteki 'yetazekkeru', ancak akıl sahiplerinin (ulu'l-elbâb) hakikatleri düşünüp anlayarak öğüt alabileceğini vurgular.
Ebû'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Kefevî, 'lübb'ü 'bir şeyin özü, en halis kısmı' olarak tanımlar ve insan için 'akıl' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'ulu'l-elbâb', sadece düşünen değil, aynı zamanda düşüncelerinin özüne inebilen, hikmet sahibi ve hakikati idrak edebilen kimseleri ifade eder.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'ulu'l-elbâb' kavramını Kur'an'da 'gerçek akıl sahipleri', yani 'hakikati idrak edebilen, derinlemesine düşünebilen ve bu düşüncelerinden doğru sonuçlar çıkarabilen' kişiler olarak yorumlar. Ayetteki bağlamda, bu kişiler, bilenlerle bilmeyenler arasındaki farkı anlayıp öğüt alabilenlerdir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'lübb'ü 'akıl' olarak açıklar ve 'ulu'l-elbâb'ı 'akıl sahipleri' olarak nitelendirir. Ayetteki kullanımı, Kur'an'ın mesajlarını ve evrendeki delilleri derinlemesine düşünebilen, bu sayede öğüt alıp doğru yolu bulabilen seçkin akıl sahiplerini işaret eder.
Zümer Sûresi
Bu âyet-i kerime bizlere Zat-Ulûhiyyet mertebesinden okunmaktadır.
Sekizinci âyet, sıkıntı ânında Rabbine yönelip rahata kavuşunca O'nu unutan nankör insân tipini tasvîr etmişti. Dokuzuncu âyet ise bunun tam karşısına, gece saatlerinde ibâdetle meşgul olan ârif insân tipini koyarak ikisini mukâyese etmektedir.
"Emmen" (Yoksa o kimse mi?): "Emmen" ifâdesi, "em" (yoksa) ve "men" (kim) kelimelerinin birleşiminden oluşur. Bir önceki âyette anlatılan nankör insân tipi ile burada anlatılan âbid ve ârif insân tipini karşılaştıran bir ifâdedir.
"Huve kânitun ânâel leyli sâciden ve kâimen" (Gece saatlerinde secde ederek ve kıyâmda durarak ibâdet eden): "Kânitun" kelimesi "k-n-t" kökünden türemiş olup "sükûnet, huşû, tam teslîmiyet ve sürekli ibâdet" ma'nâlarını birlikte taşır. Gece saatlerinde Rabbine yönelen, secde ve kıyâmı kesintisiz bir huşû hâlinde yaşayan kimseyi ifâde eder.
Efendimiz (s.a.v.), Vitr salâtını gece teheccüd vaktinde kılar ve kıyâmda Kunût duâlarını okurdu. Burada bahsedilen kimseler de O'nun (s.a.v.) yolunu tâkip edenlerdir.
"Vitr", tek demektir. Vitr salâtı tek rek'at (yatsının on üçüncü rekâtı) olduğu için bu ismi almıştır; ancak bâtınî ma'nâsı daha derindir. "Vitriyyet", kulun kendi varlığının Hakk'ın tek varlığından ibâret olduğunu idrâk etmesidir. Bu idrâke sâhip olan, gece kıyâmında yalnızca bedeniyle değil bütün varlığıyla Vâhid'in huzûrunda durur. Terzi Baba bu husûsu şöyle açıklar (Salât, s. 60):
Bir hadîs-i şerîfte "İnnallâhe vitrun yuhibbul vitra" (Şüphesiz Allâh tektir, teki sever) buyrulmuştur (Buhârî, el-Câmiu's-Sahîh, hadîs no. 6410; Müslim, el-Câmiu's-Sahîh, hadîs no. 2677).
Neden acaba "ALLÂH Vâhid'dir, Ahad'dır" denmemiş. Bunlar da "bir" demektir. Demek ki "vitr" kelimesi ile daha değişik bir ifâde kullanılmak istenmiştir.
Daha evvelce namaz tekbirlerinde bahsedildiği gibi "vitr tekbir"i "bir tek"tir.
Kim ki, kendi varlığının hakîkatini idrâk etmiştir, işte o gerçek vitr namazını kılabiliyor demektir.
Kendi birimsel varlığının hakîkatini idrâk etmek "Vitriyyet", bütün âlemdeki tek varlığın hakîkatini idrâk etmek ise "Ferdiyyet"tir.
"Ferd-i vâhid" (tek ferd), bütün bu âlemi tek bir ferd şeklinde müşâhede etmektir.
Âyette geçen "kânitun" sıfâtıyla tanımlanan kimseler, kendi birimsel varlıklarının hakîkatini idrâk etmiş, Vitriyyet şuûruna ulaşmış âriflerdir. Âyet, bu kimselerin hâlini iki sembolle tasvîr eder: secde ve kıyâm.
Beşinci âyetin yorumunda belirtildiği gibi, tasavvufta "gece" vahdetin, "gündüz" ise kesretin remzidir. Gece, halkın uykuda olduğu, kesret perdesinin inceldiği ve kalbin Hakk'a en açık olduğu vakittir. Geceleri ibâdet etmek, benlikten sıyrılıp vahdet şuûruyla Hakk'a yönelmektir.
Bir hadîs-i şerîfte buyrulmuştur: "Farz namazlardan sonra en fazîletli namaz, gece namazıdır" (Müslim, el-Câmiu's-Sahîh, hadîs no. 1163; Ebû Dâvûd, Sünen, hadîs no. 2429). Başka bir hadîste ise şöyle buyrulur: "Gece namazına devâm ediniz; zîrâ o, sizden önceki sâlihlerin âdetidir, Rabbinize yakınlık vesîlesidir, günâhlara keffârettir ve kötülüklerden alıkoyucudur" (Tirmizî, Sünen, hadîs no. 3549). Bu fazîletin sırrı, gündüz vakti kul ile Rabbi arasına giren kesret perdelerinin geceleyin kalkmasındadır.
Fenâ fillâh'ın salâttaki karşılığı "sâciden" (secde) hâlidir. İnsânın en şerefli uzvu olan yüzünü ve alnını toprağa koyması, kendi izâfî varlığının Hakk'ın mutlak varlığı karşısında hiçliğinin ikrârıdır. Bakâ billâh'ın karşılığı ise secdeden sonraki "kâimen" (kıyâm) hâlidir. Secdeden kalkıp kıyâmda durmak, fenâdan sonra Hakk ile bâkî olarak ayağa kalkmaktır. Artık o, kendi benliğiyle değil Hakk ile kâimdir; yeryüzünde O'nun isimlerinin tecellîgâhı ve halîfesi olarak durur.
Âyette önce secde, sonra kıyâm zikredilmiştir. Hâlbuki salâtta kıyâm secdeden önce gelir. Bu tertîb, ma'nevî seyre işârettir: Sâlik önce secde eder, ya'nî kendi izâfî varlığını Hakk'ın varlığında yok eder; ardından kıyâma kalkar, ya'nî fenâdan bakâya geçer. Bu hâdise, gecenin sonu ile gündüzün başlangıcı olan teheccüd vaktinde yaşanır; karanlıktan aydınlığa, fenâdan bakâya, cem'den farka geçişin vaktidir.
"Yahzerul âhirate ve yercû rahmete rabbih" (Âhiretten korkan ve Rabbinin rahmetini uman): Burada havf (korku) ve recâ (umut) birlikte zikredilmiştir; bu, sâlikin celâl ve cemâl tecellîleri arasındaki dengede yürümesine işârettir. Salt korkuya kapılan ye'se, salt umuda kapılan ise gevşekliğe düşer; ikisini cem' eden ise istikâmet üzere kalır.
"Kul hel yestevîllezîne ya'lemûne vellezîne lâ ya' lemûn" (De ki: "Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?"): "Kul" (De ki), Risâlet mertebesine olan Zâtî bir hitâptır.
"Bilenler" ma'rifet mertebesine ulaşmış olan irfân ehlidir. "Bilmeyenler" ise iki ayrı grup olarak ele alınabilir: Birincisi, önceki âyette belirtilen inkâr ehli kâfirlerdir. İkincisi ise, îmân ehli olmakla birlikte henüz ikilikten kurtulamamış, taklîdî îmân sâhibi kimselerdir. Böylece âyet, bilenler, taklîdî îmân sâhipleri ve inkâr ehli olmak üzere üç zümreye işâret etmektedir; bunların ilmi ve mertebesi elbette birbirine denk değildir.
"İnnemâ yetezekkeru ulûl elbâb" (Doğrusu ancak akıl sâhipleri öğüt alır): "Ulû'l-elbâb" ifâdesi Kur'ân-ı Kerîm'de on altı yerde geçer ve her seferinde derin tefekkür, idrâk ve basîret sâhiplerine işâret eder (örn: Bakara 2/179, 197, 269; Âl-i İmrân 3/7, 190).
"Ulû" kelimesi "sâhip veya mâlik olan" demektir. "Elbâb", ise "lübb"ün çoğuludur; "lübb", kabuğun içindeki özdür. Bu yönüyle "ulûl elbâb", form ve sûretlerin kabuğunu aşıp ardındaki hakîkati gören, kesretteki vahdeti müşâhede eden ârif kimselerdir.
"Elbâb" kelimesi aynı zamanda "bâb" (kapı) kökünü de taşır. Her esmâ-i hüsnâ, Hakk'a ulaştıran bir kapıdır; ulûl elbâb, bu kapıları tanıyan ve kullanma salâhiyyetine sâhip olan kimselerdir.
Öze nüfûz eden ve kapıları açan: Her iki yorum tek bir hakîkatte birleşir. Zîrâ esmâ-i hüsnâ'nın her biri hem Hakk'ın bir veçhesidir (öz) hem de O'na ulaştıran bir yoldur (kapı).
Âyetin sonundaki "yetezekkeru" fiili, ulûl elbâbın bu iki vasfını birleştiren üçüncü vasfı bildirir: Onlar, kendi özlerindeki ilâhî hakîkatleri hatırlayan kimselerdir.
Zikir, ancak şuûrlu varlık olan insâna has bir özelliktir. Bu sebeple, âyetin başındaki "kânitun" sıfâtıyla sonundaki "yetezekkeru" fiili birbirini tamamlar: Hakk'a tam teslîmiyetle yönelen kul, aynı zamanda kendi aslını ve ezelî ahdini hatırlayan kuldur. (Zikir konusunda geniş îzâhât Terzi Baba'nın Kur'ân-ı Kerîm'de Tesbîh ve Zikir kitâbından alınabilir.)
Âyet 10
قُلْ يَا عِبَادِ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْۜ لِلَّذ۪ينَ اَحْسَنُوا ف۪ي هٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌۜ وَاَرْضُ اللّٰهِ وَاسِعَةٌۜ اِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ اَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ
(39-10) Kul yâ ıbâdillezîne âmenûttekû rabbekum, lillezîne ahsenû fî hâzihid dunyâ haseneh, ve ardullâhi vâsiah, innemâ yuveffas sâbirûne ecrahum bi gayri hısâb.
(39-10) De ki: "Ey îmân eden kullarım! Rabbinizden sakının. Bu dünyâda iyilik yapanlar için bir iyilik vardır. Allâh'ın arzı geniştir. Ancak sabredenlere, mükâfâtları hesapsız olarak verilecektir."