A'maiyyet
A'maiyyet, tasavvuf irfanında Cenâb-ı Hakk'ın hiçbir kayda, sıfata, isme ve tecellîye bürünmediği mutlak bilinmezlik ve sırf Zât mertebesidir. Henüz hiçbir zuhûr ve mevcudat yok iken Hakk'ın kendi kendine olduğu bu ilk mertebe, his ve akıl idrakinin ötesinde bulunan lâ-taayyün sahasıdır. Âlemlerin zuhûru, bu mutlak gayb ve bilinmezlik hazinesinden Ahadiyyet, Vâhidiyyet ve Ulûhiyyet basamaklarıyla tenezzül ederek gerçekleşir. A'maiyyet hakikati, insanın varoluş kaynağını, tenzih-i kadîm idrakini ve ilâhî muhabbetin ilk tecellî nüvesini kavramada en temel irfânî soruyu teşkil eder.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
A'mâ kelimesi Arapça iştikakı itibarıyla zâhirde gözün görme kabiliyetini yitirmesi, körlük manasına geldiği gibi, lügatte aynı zamanda ince, rakîk ve şeffaf bulut (sehâbe) anlamına da gelir. Tasavvuf ıstılahında ise kelime, hiçbir kayıt, suret ve tecellînin bulunmadığı, Zât-ı Mutlak'ın sırf kendi kendine kaim olduğu bî-nişan mertebeyi remzeder.
Bu kavramın temel dayanağı, sahâbeden Ebû Rezîn el-Ukaylî'nin Resûlullah (s.a.v.) Efendimiz'e yönelttiği "Rabbimiz bu âlemleri halk etmezden evvel neredeydi?" sualine verilen nebevî cevaptır. Efendimiz bu soruya "Fevkinde ve tahtında hava bulunmayan bir amâ'da idi" buyurarak mukabelede bulunmuştur. Bu rivayette geçen amâ lafzı, hava ve anâsırın dahi henüz halk edilmediği, mahlûkatın ve suretlerin bulunmadığı mutlak tenzih ve gayb halini ifade eder.
Kur'ân-ı Kerîm'de ise a'mâ kelimesi zâhirî körlüğün yanında, ekseriyetle kalbî basiretin örtülmesi ve Hakk'ın âyetlerine karşı perdelenmişlik anlamında geçer. Nitekim İsrâ sûresinin 72. âyetinde "Bu dünyada a'mâ olan, ahirette de a'mâdır" buyrulur. İrfan ehline göre bu âyet, dünyada iken Hakk'ın tecellîlerini ve enfüsteki hakikatini müşahede edemeyen nefsin, ahirette de o körlük ve hicap içinde kalacağını ikaz eder. Dolayısıyla a'mâ kelimesi hem Zât-ı İlâhî'nin idraklerden münezzeh mutlak gayb mertebesini hem de kulun gaflet ve cehalet sebebiyle hakikate karşı perdelenmişlik halini gösteren iki farklı veçheye sahiptir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Mutlak Bilinmezlik ve Lâ-Taayyün: Sevâd-ı A'zam, Zâtü'l-Baht ve Tenzih-i Kadîm
Terzibaba Necdet Ardıç'ın sohbetlerinde A'maiyyet, Cenâb-ı Hakk'ın bütün isim ve sıfatlardan evvelki mutlak belirsizlik hali olarak açıklanır. Sohbet Arası Sohbetler (24) kaydında, henüz hiçbir tecellînin zuhûr etmediği bu mertebede Zât'ın yalnızca kendi kendisiyle kaim olduğu ve mahlûkat tarafından bilinmesinin imkânsızlığı bir konferans temsiliyle şöyle izah edilir:
Cenab-ı Hakk; Allah, Cenab-ı Hakk, Rahman ismini almazdan evvel isimsiz, resimsiz, renksiz ,bilinmez bir halde iken Amaiyyetteydi. Burada kendi kendini biliyor fakat insan tarafından bilinmez iken. Aslında burada henüz varlık yoktur. Kendi varlığında bulunduğu hale Amaiyyet deniyor. Amaiyyet diye belirtilen bir halde olduğu sonraki tecellilerinde bildiriliyor. Daha evvel ne olduğu bilinmiyor, çünki tecelli yoktur. Bir kimse bir yere gelip konferans verse. Konferanstan evvel ne kendini ne de mevzu hakkında olacak şeyleri bilmek mümkün olur. Konuşmasını yaptıktan sonra her ikisi de anlaşılır. İşte Cenab-ı Hakk’ta bütün bu âlemleri halkettikten sonra bu halkediliş içinde kendi varlığını bizlere tanıtıyor. Ve o zaman diyor ki; Ben bu âlemleri halk etmezden evvel Amaiyyet diye bir yerdeyim. — Sohbet Arası Sohbetler (24)
Bu mertebede "Allah", "Rahmân" yahut "Cenâb-ı Hakk" gibi isimler henüz zuhûra çıkmamıştır. Zira ismin anılması, o isme muhatap olacak bir merbûbun yahut tecellî mahiyyetinin varlığını gerektirir. Hadis-i şerifte bildirilen "Kânellâhu ve lem yekün meahû şey'en" (Allah var idi ve O'nunla birlikte hiçbir şey yok idi) beyanı, Ulûhiyyet dairesinin başlangıcına işaret eder; oysa A'maiyyet sahasında isim dahi zikredilemez, burası sırf Zât mertebesidir. Ârifler bu sebeple bu mertebeye "Sevâd-ı A'zam" (en büyük karanlık) yahut "Zâtü'l-Baht" (sırf ve yalın Zât) unvanlarını vermişlerdir.
Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003) kaydında Terzibaba, A'maiyyet mertebesinin kul tarafından nasıl kavranması gerektiğini tenzih bahsi üzerinden ele alır. İnsanların ekseriyeti Cenâb-ı Hakk'ı mahlûkatın noksan sıfatlarından tenzih etmeye çalışırken aslında O'nu sınırlandırma yanılgısına düşerler. Âlemdeki her koku, her suret ve her tecellî kendi mertebesinde bir kemâle sahiptir ve Hakk'ın zuhûrudur. Ancak hiçbir zuhûr ve tecellînin bulunmadığı A'maiyyet mertebesi için hakikî bir tenzih söz konusudur:
Amaiyyet mertebesinde hiçbir zuhur ve tecelli olmadığından, o mertebeyi ef’al âleminde görmekten, görülmekten tenzih ediyoruz. Çünkü o mertebeye hiçbir, ne güzellik ne çirkinlik diye ifade edilen hiçbir şey oraya ulaşamadığından, o mertebeyi bu maddi zuhurlardan tenzih ediyoruz. İşte orada hiçbir şey yok. Zuhur olmadığı için zuhur yönüyle orayı tenzih ediyoruz ki bu tenzih-i kadim. Bilinmesi mümkün değil zaten o âlemin. — Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003)
Tenzih-i kadîm adı verilen bu idrak, A'maiyyet sahasına ne maddî zuhûratın ne güzellik ne de çirkinlik gibi zıtlık kayıtlarının ulaşamayacağını teslim etmektir. O âlemin mâhiyyetini bir mahlûkun kavraması asla mümkün değildir. Namazda rükûya varırken okunan tesbihte dahi sâlik, durduğu mertebeye göre ya kendi aczini müşahede eder yahut bu tenzih-i kadîm şuuruna yönelir.
Tenezzülât Silsilesi ve Perdelenme Nizamı: İnniyyet, Hüviyyet ve Vücûd Nüveleri
Terzibaba'nın irfânî derslerinde A'maiyyet, âlemlerin halk ediliş seyrinin en başı ve kaynağıdır. Tasavvuf Izâhları eserinde Cenâb-ı Hakk'ın mutlak gaybdan şehâdet âlemine nüzulü basamak basamak sergilenir:
Bu âlemler dahi a'maiyyette, a’demde (sevâd-ı azam, Zât-ül baht, mutlak karanlık) gizli iken, Ahadiyyetine tenezzül ederek, zât-ı mutlağın kendi dileği ile, aynı zamanda hakîkat-i insaniyye olan mertebe-i Vahidiyyetine, oradan Ulûhiyyetine, oradan Rahmâniyyetine, oradan Rubûbiyyetine ve oradan Melîkiyyetine tenezzülü ile, bütün isim ve sıfatlarının özelliklerini ve ma’nâlarını Hazret-i Şehâdette birey varlıklar olarak zuhura getirip, faaliyet sahasına yaydı. Ve zıt isimlerinin faaliyetleri ile de, hayat her mertebesi itibarıyle yaşanmaya başlanmış oldu. — Tasavvuf Izâhları
Bu tenezzül seyrinde ilk basamak A'maiyyetten Ahadiyyet mertebesine intikaldir. A'maiyyet mutlak bir belirsizlik ve kapalı bir hazine iken, Ahadiyyet mertebesinde iki aslî zâtî vasıf tebeyyün eder: İnniyyet ve Hüvviyet. İnniyyet, Zât'ın vasıfsız bâtınî benliğidir; nitekim Tâhâ sûresinin 14. âyetinde Hazret-i Mûsâ'ya hitap edilirken "İnnî enallâh" (Şüphesiz ben Allah'ım) buyrulması bu sırra dayanır. Âyetteki "innî" kelimesi A'maiyyet ve Ahadiyyet mertebesindeki zâtî kimliğe, ardından gelen "ene Allâh" ifadesi ise Ulûhiyyet tecellîsindeki faal benliğe işaret eder.
Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003) sohbetinde bu tenezzülâtın ardındaki perdelenme hikmeti derinleştirilir. Cenâb-ı Hakk her bir mertebede zuhûra geldikçe, bir önceki mertebe bir sonrakinin perdesi hâline gelir:
Şimdi bakın Cenab-ı Hakk Zat’ından zuhur ettiğinde, amaiyyetten ahadiyete zuhur ettiğinde, ahadiyet, amaiyyete perde oldu. Ahadiyete zuhur ettiğinde amaiyyet arkada kaldı, perdelendi. Ahadiyet görüntüye geldi. Tabii görüntüye geldi derken bilince geldi. Ahadiyet, vahidiyete tenezzül ettiği zaman vahidiyet zuhura gelince, vahidiyet, düşüncede ahadiyete de amaiyyete de perde oldu. Ama ahadiyyet ile amaiyyet perdelendi ama vahidiyyetin içinde yine mevcuttur. Perdelendi de geride kaldı değil. Batınına geçmiş oldu. Vahidiyet, uluhiyete dönüşünce, uluhiyyet hakikatleri ortaya gelince, bakın amaiyyet, ahadiyyet, vahidiyyet perdelendi, batında kaldı, uluhiyet zuhura çıktı. — Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003)
Bu perdelenme geride bırakılıp yok olmak manasına gelmez; aksine A'maiyyet her zuhûrun en derûnundaki bâtınî asıl olarak mevcudiyetini muhafaza eder. Vâhidiyyet Ulûhiyyetle, Ulûhiyyet Rahmâniyyetle, Rahmâniyyet ise Rubûbiyyet ve esmâ perdeleriyle örtülür. Sâlik basamak basamak kesret perdelerinden geçerek Rabbü'l-hâss'tan Rabbü'l-erbâb'a, oradan da A'maiyyet'in tenzih sırrına doğru seyr eder.
İnşikâk Sûresi şerhinde bu saha "üzerinde daha fazlasını düşünmenin yasak olduğu Mutlak Zât mertebesi" olarak vasıflandırılır. 76. sûre olan İnsân sûresi tahlil edilirken, dördüncü Zât mertebesinde Ulûhiyyet isminin dahi bâtında kaldığı, burada bir bâtında doğan ikiz kardeş misali Ümmü'l-Kitâb ile İnsân'ın hakikatinin bulunduğu bildirilir. Lâ-Taayyün mertebesi olarak adlandırılan bu makamda hiçbir sûret ve taayyün yoktur; sâlik bu sahada vehmî kıyaslardan sakınarak zâtî aczini idrak etmelidir.
Fezânın Bâtınî Dokusu ve İlk Muhabbet: Nefes-i Rahmânî, Sehâb ve "Gizli Hazine" Sırrı
A'maiyyet kavramı, kâinatın ilk maddesi ve fezânın bâtınî örüntüsü bahsinde de merkezî bir yere sahiptir. TB. Fusûs Mukaddimesi metninde Ahmed Avni Konuk, Fussilet sûresinin 11. âyetinde geçen semânın duman hâlinde oluşunu izah ederken, Arap lisanında rakîk bulutlara "amâ" dendiğini aktarır:
Bu sehâbeler rakîk bulutlardır; ve lisân-ı Arabda böyle “rakîk bulutlar”a “amâ” tesmiye olunur. — TB. Fusûs Mukaddimesi
Konuk'un şerhinde belirtildiği üzere, fezâda Nefes-i Rahmânî'nin yayılmasından hâsıl olan parlak bulutlar (sehâb-ı muzî) başlangıçta dumandan ibarettir. Ebû Rezîn el-Ukaylî'nin hadisinde bildirilen "fevkinde ve tahtında hava olmayan amâ" ifadesi, fezânın henüz anâsırdan mürekkep havaya sahip olmadığı mutlak boşluk ve iptida devresidir. Konuk bu hadisin mânâsını şöyle şerh eder:
Bu cevâb-ı âlîleriyle, mertebe-i amâya tenezzülünden mukaddem vücûd-ı mutlakın rubûbiyetle muttasıf olmadığına ve rubûbiyet, vücûdun ilk taayyünü olan mertebe-i amâda başladığına işâret buyurulur. Zîrâ merbûb olmadıkça rubûbiyet ile ittisâf mümkin olmaz; ve “amâ” terbiye edilmedikçe istihâlât ve etvâr-ı muhtelifeden geçip, mahmûl olduğu suver ve taayyünât-ı mütenevviayı izhâr edemez. — TB. Fusûs Mukaddimesi
Konuk'a göre semâvât ve arzın henüz bitişik olduğu devre (devre-i ratkıyye), işte bu âlem-i amâ devresidir. Âlemlerin esası olan bu ilk madde, tedricî olarak soğuyup kesafet kazanarak seyyareleri ve fezâyı meydana getirmiştir.
Terzibaba ise Tasavvuf Izâhları ve Sohbet Arası Sohbetler (24) eserlerinde meselenin irfânî ve bâtınî cihetini açar. Zâhir ehli ve müsbet ilim erbabı fezânın dokusunda yalnızca soğukluk, karanlık ve zaman gibi maddî unsurları müşahede edebilirler. Oysa kâinatın hakikî bâtın örgüsünde evvela A'maiyyet, ardından hubbiyyet (ilâhî muhabbet), sonra ruh (Rahmâniyyet) ve nur bulunur:
Fezânın örgüsünü, dokusunu âlimler inceliyorlar. Soğuk, karanlık, uzaklık zaman gibi, sadece maddi şeyler buluyorlar. Elbette uzayın dokusunda soğuk, karanlık, a'maiyyet, zaman vardır. O da izâfi bir şey, ama biz de bu fezâ içinde yaşadığımızdan, zamana bağlı olduğumuzdan zaman da vardır. Ama Allah'ın indinde zaman diye bir şey yoktur. Ânı dâim dedikleri bir an var. Ve bu fezâ dokusunda evvela a'maiyyet var, sonra hubbiyyet var, muhabbet var yani. Sonra ruh var, Rahmâniyyet var. Sonra nur var, nûr-u İlâhi var. Ondan sonra bunların ortaya getirdiği soğukluk ve karanlık vardır. Batılı bunları bulamıyor, daha zâhir ilmin bunları bulması mümkün değildir. — Tasavvuf Izâhları
Bütün varoluşun ilk muharriki muhabbettir. Meşhur "Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtü en u'rafe fe-halaktü'l-halka li-u'ref" (Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim de mahlûkatı bilinmem için halk ettim) hadis-i kudsîsinde geçen "küntü" kelimesi Zât-ı Mutlak'ın henüz isimsiz olan zâtî benliğini, "kenzen mahfiyyen" tabiri A'maiyyet'in mutlak bilinmezlik hakikatini, "fe-ahbebtü" ifadesi ise ilk faaliyete geçen muhabbet sıfatını beyan eder.
İrfanî Remizler ve Hakîkat-i Muhammediyye: Ham Zeytinin Siyahlanması, Sevgi ve Hamd Bütünlüğü
A'maiyyet mefhumu, Terzibaba'nın eserlerinde çeşitli Kur'ânî remizler ve Hakîkat-i Muhammediyye zemininde somutlaştırılır. Tasavvuf Izâhları kitabında kesrette vahdet hakikati zeytin meyvesi üzerinden anlatılır. Ağaçtan koparılan ham yeşil zeytin acıdır ve doğrudan yenmez; bu hal nefsin hamlık ve gaflet mertebesini temsil eder. Ham zeytin terbiye edilip olgunlaştıkça rengi siyaha döner:
İşte o hakikate ulaşabilmesi için, bir insan-ı kâmilin ve diğer insanların sofrasına gelebilmesi için o ham olan zeytin bazı işlemlere tabi tutulmak suretiyle (ki bizim nefslerimizdir, ham işlenmemiş olan insan varlıklarıdır) ve biraz da beklemek suretiyle o yeşil olan zeytinler siyaha dönmekte. Daldan koparıldığı gibi yenmemekte. Yani zeytin ham olarakta yeniyor, ki bu ehl-i zâhir insanlar hükmündedir. Ama en kemallisi, güzeli siyah olup olgunlaştığı zamandır. İşte o siyahlanma da onun a'maiyyet hakikatine ulaşmasıdır. — Tasavvuf Izâhları
Siyahlık, Sevâd-ı A'zam remziyle örtüşür; sâlikin kesret taayyünlerinden sıyrılarak Zât'ın mutlak ve bî-renk hakikatine teslim oluşunu ve kâmil bir lezzete kavuşmasını simgeler.
Kıyâmet Sûresi tefsirinde ise A'maiyyet ile Hakîkat-i Muhammediyye arasındaki rabıta sevgi ve hamd kavramları üzerinden kurulur:
A’mâ’iyetten anladığım şu oldu ki! Sevgi den sonra birde övgü vardır, bu da hamd’dır. Sevgi Hubb habibblik, Hamd/övgü, ise Muhammed’dir, “ve ahbibtü” “ben sevdim” denilmesi Zâtına kendine aittir, kendinde bulunan hakikatlerin açığa çıktığında övülmesini yani, hamd-ı taleb ettiğinden bu talebini Hakikat-i Muhammediyyeye aktarmış olduğundan, onun zuhur mahalli olan Muhammed (s.a.v.) de hem Habiblik, hemde, onu hamdeden olduğundan, iki mertebeyide (Sevgi ve Hamd) bünyesinde birleştirmiştir. — Kıyâmet Sûresi
Zât'ın A'maiyyet mertebesinde kendi kemâlâtını sevmesi habiblik, bu hakikatlerin zuhûra gelerek övülmesini talep etmesi ise hamddır. Hakîkat-i Muhammediyye bu iki mertebeyi bünyesinde cem etmiştir; bu sebeple Peygamber Efendimiz hem habib hem mahbub, hem hâmid hem de Mahmud'dur.
Yûnus Sûresi tefsirinde nakledilen mânevî bir müşâhedede ise namaz hâlinde imam dahil herkesin sırtında siyah elbiseler bulunduğu, bu siyah kisvenin mekân olarak A'maiyyet'i, gizli hazineyi ve onun içindekileri temsil ettiği ifade edilir. İmamın temsil ettiği risâlet makamı ise Hakk'ın Ulûhiyyetini fark âleminde zâhir kılan esastır.
Seyr-i Sülûkta Merkez ve Halislik: Elif Direği Arkasında A'maiyyet Zevki ve "El'ân Öyledir" İdrakı
A'maiyyet yalnızca kâinatın başlangıcına ait nazarî bir bahis değildir; sâlikin seyr-i sülûkta benliğini sıfırlayıp mutlak ihlasa erdiği bir zevk makamıdır. Terzibaba'nın Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye eserinde bu hal Sümbül Efendi dergâhındaki bir temsil üzerinden dramatize edilir:
Hiç kimseye görünmeden yavaşça içeri süzüldü Amaiyet’ten - görünmezlik bilinmezlik vücud dalgalarından başlıyor. Görünmez, bilinmez vücut dalgaları halinde, amaiyyet tenezzülatı zevki üzere Hakikati Muhammed neşesinden “kale” beyanına muhatab olacak şekilde hissement, Ehadiyete (tekliğe) gidecek. Nitekim, bir direği siper edinerek arkasına geçip oturdu, Reisül Mürşidin dergahında, yani Allah selamının indiği gönülde, “Amaiyet” tenezzülen, Ehad (Elif - Direk) arkasına adeta tesbih tanesi, anne rahmindeki “vav” misali oturdu. — Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye
Derviş dergâhtaki bir direğin ardına sığınarak görünmezlik ve bilinmezlik içinde sükût eder. Sümbül Efendi cemaate hitap ederken, gerçek idrakin o direk arkasında oturan dervişte olduğunu müjdeler: "Ama o direğin dibindeki! O var ya, Amaiyyet zevkinde Ehad (Elif - Direk) arkasında olan Ehad, “kulhüvallahü ehad”, İhlas (halisliğin müjdesi)…" Burası hiçbir söz, suret ve iddia taşımayan, kâmil bir sekenet ve ihlas makamıdır. Zira hakikî merkez yönlerden münezzeh olan Zât'tır ve bu merkezî mutlak A'maiyyet ve Ahadiyyet hakikatidir.
Kıyâmet Sûresi ve İnşikâk Sûresi tefsirlerinde Peygamber Efendimiz'in A'maiyyet hadisini işiten Hazret-i Ali Efendimiz'in meşhur sözü hatırlatılır: Efendimiz'in "Rabbimiz altında ve üstünde hava olmayan bir amâ'da idi" buyurduğunu işitince Hazret-i Ali, "El'ân yani şimdi de öyledir!" demiştir. Bu kelâm, A'maiyyet'in geçmişte kalmış bir merhale olmadığını; Zât-ı İlâhî'nin zamandan ve mekândan münezzeh olarak şu anda dahi aynı mutlak gayb ve tenzih üzere bulunduğunu gösterir. Zuhûrat ve kesret mevcudatın nazarına göredir; Zât ise ezelde nasıl idiyse ebedde de öyledir.
Sohbet Arası Sohbetler CD 21 sohbetinde amellerin niyetlere bağlı olduğu ("inneme'l-a'mâlü bi'n-niyyât") hükmü işlenirken, ibadetin hiçbir karşılık ve menfaat gözetilmeksizin mutlak bir muhabbetle ifa edilmesi gerektiği hatırlatılır. Kul Cenâb-ı Hakk'a bir karşılık beklemeden yöneldiğinde tevhid cennetlerinin hakikatine erer.
Buna mukabil Zümer Sûresi ve Yûnus Sûresi tefsirlerinde dünyada iken bu hakikatten gafil kalanların vaziyeti ikaz edilir. Bâtınen azap, kulun Hakk'tan ayrı olduğu vehmine kapılması ve perdelenmesidir. İsrâ sûresinin 72. âyetinde bildirildiği gibi bu dünyada a'mâ olan kimse ahirette de a'mâ olarak haşrolunur. Kıyâmet Sûresi'nde geçen parmak ucu (benâne) tahlilinde anlatıldığı üzere, zâhirde gözleri a'mâ olanlar parmaklarıyla eşyayı tanımaya çalışırlar; lakin dünyada hakikate kör olanlar, Mesnevî'deki fil tarifine kalkışan âmâlar gibi, Hakk'ı kendi dar zanları ve vehimleri dairesinde tanıyabilirler.
Böylece Terzibaba'nın yaklaşımında A'maiyyet; Zât-ı Mutlak'ın tenzih-i kadîm mertebesi, varoluşun ilk muhabbet nüvesi ve sâlikin bütün izafî benliklerden soyunarak ihlasla teslim olduğu mutlak gayb ufkudur.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Hûd Fassı
Hûd Fassı, vücûd-ı mutlakın zâtî ıtlakından nüzul ederek etvâr-ı hilkatte nasıl sınırlandığını (tahdîdât), âlemlerin ilk maddesi olan amâ hakikatini ve bu ilk taayyün ile başlayan rubûbiyet mertebesini adım adım ele alır. İbn Arabî'nin matnında ve Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu bahis, Cenâb-ı Hakk'ın kendi nefsini birtakım hudutlarla tavsif ettiği haberlerin ilki olarak zikredilen meşhur amâ hadisiyle başlatılır:
O ihbârın evvelkisi, "Fevkinde havâ ve tahtında havâ olmayan "amâ”-dır." İmdi Hak, halkı yaratmazdan evvel o "amâ”da idi. — Kelime-i Hûdiyye
Fass'ın ilk aşamasında amâ lafzının lügat ve ıstılah mânâları tahlil edilir. Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere amâ, lügatte "ince ve rakîk bulut" mânâsına gelir. Ehlullahtan bazılarının ıstılahında bu mertebe Ahadiyyet hazretidir; zira Ahadiyyet mertebesini Hakk'ın kendisinden gayrı kimse bilmez ve o mertebe hicâb-ı Celâl'dir. Diğer bazılarının ıstılahında ise esmâ ve sıfâtın menşei olan Vâhidiyyet hazretidir; zira bulut gök ile yer arasına engel olduğu gibi, Vâhidiyyet dahi Ahadiyyet semâsı ile kesret-i halkıyye arzı arasına perdedir. Şerh-i Dâvûd-ı Kayserî'de ism-i câmi-i ilâhî hasebiyle Hakk'ın taayyün-i evvelinden ibaret olduğu belirtilirken, İmâm-ı Şa'rânî hadisteki "mâ" lafzının menfîlik ifade ettiğini ve amâ'nın Hakk'ın halkından temeyyüz ettiği evvelki mertebe olduğunu beyan eder. Terzibaba TB. Kelime-i Hûdiyye şerhinde bu ıstılahları aktararak şu tespitte bulunur:
Zîrâ “amâ”’ “rakîk bulut” ma’nâsınadır. Yani ince hassas bulut Ve bulut yer ile gök arasına perde olur. Ve bu hazret-i vâhidiyyet dahi, semâ-i ahadiyyet ile arz-ı kesret-i halkıyye arasına perde olur. Ve Şerh-i Dâvud-i Kayserî’de, ism-i câmi-i ilâhî hasebiyle Hakk’ın taayyün-i evvelinden ibaret olduğu beyân buyrulmuştur. Ve Imâm-ı Şa’rânî hazretleri de: “Hadîs-i şerifteki ma’nâsına olan “mevsûle (kendisine vasıl olunan)“ değil, “nâfıye(uzaklaştıran)”dır. Binâenaleyh “amâ”’ Hak Teâlâ’nın halkından farklılık eylediği evvelki mertebedir” buyurur. Yani âmâiyet mertebesi Hakk’ın hâlkiyete dönüşmesinden evvelki halinin ismidir. — TB. Kelime-i Hûdiyye
İkinci aşamada kâinatın ilk maddesi ve fezânın hakikati şerh edilir. Vücûd-ı mutlak olan sonsuz fezâya Nefes-i Rahmânî irsâl olunduğunda, öbek öbek âlemlerin ilk maddesi (madde-i ûlâ) teşekkül etmiştir. Ehl-i fennin "ışıklı bulut" (sehâb-ı muzî) dediği bu yapı, bidayette gayet ince ve şeffaf olduğundan ona ancak amâ denebilir. Fezâda maddî unsurlar bulunmadığından ve hava anâsırdan mürekkep olduğundan, amâ'nın altında ve üstünde hava bulunması muhaldir; bu sebeple o fezâya "halâ" (boşluk) adı verilir. Ebû Rezîn el-Ukaylî yalnız kendi gördüğü âlemin Rabbini kastederken, Efendimiz bütün sonsuz âlemleri ihata eden bu cevabı vermiştir. Vücûd-ı mutlak amâ mertebesine tenezzül etmeden evvel rubûbiyet ile vasıflanmamıştır; zira merbûb bulunmadıkça rubûbiyet zâhir olamaz. Dolayısıyla rubûbiyet, vücûdun ilk taayyünü olan amâ mertebesiyle başlar.
Üçüncü aşamada İbn Arabî'nin hilkat tavırlarındaki tahdîdât tertibi açıklanır. Şeyh-i Ekber önce amâ hadisini, ardından Tâhâ sûresinin 5. âyetinde bildirilen "Er-Rahmânu ale'l-arşi'stevâ" (Rahmân arş üzerine istivâ etti) fermanını, sonra semâ-i dünyâyı, daha sonra semâ ve arzı, en nihayetinde Hadîd sûresinin 4. âyetindeki "Ve hüve meaküm eyne mâ küntüm" (Nerede olursanız O sizinle beraberdir) beyanını zikretmiştir. Bu tertip hilkatin sınırlandırma derecelerini gösterir:
Ma’lûm olsun ki, cenâb-ı Şeyh-i Ekber (r.a.) evvelen “amâ” hakkındaki hadîs-i şerifi; ve sonra Arş; ve sonra semâ-i dünyâyı; ve sonra semâ ve arzı; sonra bizim ile maiyyet-i Hakk’ı zikr etmekle, yaratılış tavırları tertîb-i vech ile tahdidata işaret buyururlar. Hilkattaki tavırları tertip yönüyle tahdidata yani sınırlandırmaya işaret buyururlar. Şöyleki Arş’ın bir ma’nâsı da lügaten “bina” demektir, çatı demektir. “Amâ”’ güneş sistemi binasının temeli mesabesinde olduğundan evvelen onu zikr ettiler. — TB. Kelime-i Hûdiyye
Dördüncü aşamada ise İsrâ sûresinin 72. âyetinde geçen "Ve men kâne fî hâzihî a'mâ fe hüve fî'l-âhireti a'mâ" (Burada kör olan ahirette de kördür) hitabı tahlil edilir. Şerhte belirtildiği üzere bu âyet umûmî mânâda inkârcılar için olsa da, seyr-i enfüsî hususiyeti itibarıyla bütün mü'minlere şâmildir. Hakk'ı dünyada iken kendi sûreti üzere zâhir olan Hak olarak görmeyip yalnız ahirette görmeyi bekleyen kimse cehalet ve gaflet perdesindedir; zira Hakk ancak çeşm-i Hak ile müşâhede olunabilir.
Ana bölümde Nefes-i Rahmânî ile fezânın ilk maddesi olan sehâb-ı muzînin tekâsüfü ve vücûd-ı mutlakın rubûbiyetle ilk defa amâ mertebesinde muttasıf olduğu yönündeki izahat, Hûd Fassı'nda amâ hadisi ve etvâr-ı hilkatin tahdîdât tertibiyle sergilenen klasik açıklamayla aynı hakikate işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Mesnevî-i Şerîf'te amâ ve A'maiyyet kavramı; âlemlerin ilk hilkat maddesi olan Nefes-i Rahmânî'nin bulut hâlindeki tecellîsi, sâlikin nefis perdesinden soyunarak basîret kazanması ve dünyada hakikati göremeyenlerin mânevî körlüğü vecheleriyle işlenir.
Cilt 2: Nefes-i Rahmânî ve Âlemlerin Heyûlâsı Olan Amâ
İkinci ciltte Hazret-i Âdem'in halk edilişinden evvel meleklerin arza taallukları ve fezâda âlemlerin zuhûru şerh edilirken, Fussilet sûresinin 11. âyetinde geçen semânın duman hâlinde oluşu hatırlatılır. Ahmed Avni Konuk bu bahiste kâinatın heyûlâsının amâ hâlindeki nefes-i ilâhîden ibaret olduğunu şöyle açıklar:
Melâikenin arza taalluk ve hizmetlerinin hulâsası budur ki, fezâda avâlimin teşekkülü "nefes-i rahmânî"nin inbisâtındandır ve bu nefes, suver-i âlem için cevher-i heyûlânî gibidir; ve bu nefes-i rahmânî rutûbet ve yübûset ve harâret ve bürûdetin hey'et-i mecmûasından ibaret olan destgâh-ı tabîatte inbisât eder ve nefes-i ilâhî hubb-i zuhûr ile menfûh olduğu için hârdır. Merâtib-i süfliyyeye tenezzülünde bi-hasebi'l-esmâ suver-i muhtelife ile müteayyen olur. Suver-i âlemin heyûlâsı olan bu nefes-i rahmânî “amâ” hâlindedir; ve "amâ" lügatte rakîk bulut ma'nâsınadır; bu da rakîk dumandan başka bir şey değildir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk'un şerhinde belirtildiği üzere, fezâda avâlimin teşekkülü Nefes-i Rahmânî'nin yayılmasından hâsıl olur ve bu nefes zuhûr muhabbetiyle menfûhtur. Mertebe-i süfliyyeye nüzul ettikçe ilâhî isimlerin iktizasıyla muhtelif suretler kazanır; bu ilk devre ise lügatte rakîk bulut ve duman mânâsına gelen amâ safhasıdır. Aynı ciltte A'râf sûresinin 40. âyetinde geçen devenin iğne deliğinden geçmesi temsili izah edilirken, gizli şirkin cennet-i zâta duhûle mâni olduğu ve sâlikin riyâzât makasıyla benliğini inceltmedikçe Zât tecellîsine eremeyeceği bildirilir.
Cilt 5: Ten Cehlinden Kurtulmak ve Basîret Nûru: A'mâ Şeyhin Mushaf Kıraati
Beşinci ciltte Mevlânâ, sâlikin kendi nefsine karşı körleşip Hakk'ın taarrüfüyle basar sahibi olmasını ele alır:
- "Kendi tarafıma a'mâ, Hak tarafından basîr olurum. Binâenaleyh az- dan ve çoktan muafım." "Nefsimin tarafına körüm ve Hakk'ın taarrüfü ile basîrim ve görücüyüm. Ya'nî اذا احببت كنت له سمعا وبصرا و لسانا hadîs-i kudsîsinin mâsadakıyım. Binâenaleyh âlem-i keserattan muâf oldum ve deryâ-yı vahdete daldım." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Konuk'a göre bu beyit, kulun kendi beşerî sıfatlarından ve kesret davasından geçerek "kendi tarafına a'mâ" olduğu ve "Ben onun işiten kulağı, gören gözü olurum" hadis-i kudsîsinin tecellîsiyle vahdet deryasına daldığı mertebeyi ifade eder.
Aynı ciltte zâhir gözü kör olan ihtiyar bir dervişin Kur'ân-ı Kerîm okurken satırları görerek parmağıyla takip etmesi kıssası nakledilir. Zâhir ehlinin bu hali hayretle karşılaması üzerine a'mâ derviş şöyle mukabele eder:
- Dedi: "Ey ten cehlinden cüdâ olmuş! Bunu sun'-ı Hudâ'dan aceb mi tutarsın?" Kur'ân'ı yüzünden okuyan a'mâ dedi: "Ey ten cehlinden yakasını sıyırmış olan kimse! Sen benim bu hâlimi, Hakk'ın sun'undan ve kudretinden acîb mi görürsün?" "Ten cehli"nden murâd, kudret-i Hakk'ı fa'âliyyet-i cismâniyye dâiresine hasr etmekdir. Ve bu cehl içinde bulunan kimse, zâhir kulağı sağır olanın işitmesi ve zâhir gözü kör olanın görmesi mümkin olamayacağını zanneder. Ve "ten cehlinden cüdâ olmak" dahi, kudret-i Hakk'ı fa'âliyyet-i cismâniyye ve âlât-ı zâhiriyye ile mukayyed kılmamaktır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Konuk'un şerhinde aktarılan hadis-i şerifte bildirildiği üzere, "Zâhirî gözü kör olan kör değildir; kör ancak kalb ve basîret gözü kör olan kimsedir." Hakikî körlük organ noksanlığı değil, kudret-i ilâhiyyeyi cismanî aletlerle sınırlandıran ten cehli ve basiretsizliktir.
Cilt 9: Vahdet Sırrının Gizlenmesi ve Hakîkate Karşı Körlük
Dokuzuncu ciltte Mevlânâ, vahdet sırrının mevcudatın eğri bakışından dolayı gizlendiğini beyan eder:
- Şem' sönmüş, bâde gitmiş; dil-ruba bizim eğri görücülüğümüzün arından gizlendi. "Gavta hûrden", suya dalmak ma'nâsınadır. Burada "gizlenmek"ten kinâye olur. Ya'ni, "Hayât-ı dünyeviyye şem'i sönmüş ve meclis-i keserât dağılmış ve aşk bâdesi gitmiş ve gönül kapıcı olan vahdet sırrı bizim eğri görücü- lüğümüzden, ya'ni kendi vücûdumuzu ve eşyânın vücûdunu müstakıl gör- memizin ârından ve ayıbından dolayı gizlenmiştir.” — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9
Konuk'a göre insanın kendi vücudunu ve eşyayı müstakil birer varlık zannetmesi, vahdet sırrının gizlenmesine sebep olan en büyük hicaptır. Bakara sûresinin 115. âyetinde bildirilen "Ne tarafa dönerseniz Hakk'ın vechi oradadır" hakikatini müşahede edemeyen kimse, dünyada kör kaldığı gibi ahirette de kör kalacaktır. Zira İsrâ sûresinin 72. âyetinde "Kim ki dünyada a'mâ ise ahirette de a'mâdır" buyrulur. Dünyada tahsil edilmeyen irfan ahirette bulunamaz; kulu bu körlükten kurtaracak yegâne kılavuz ise hakikî aşktır.
Ana bölümde fezânın ilk maddesi olan Nefes-i Rahmânî'nin A'maiyyet hakikatiyle irtibatlandırılması ve dünyada iken hakikati müşâhede edemeyenin ahirette de a'mâ kalacağı yönündeki izahat, Mesnevî şerhinde kâinatın heyûlâsının amâ hâlindeki nefes-i rahmânî olarak nitelenmesi ve eğri görücülük yüzünden vahdet sırrına kör kalanların İsrâ sûresinin 72. âyetiyle uyarılmasıyla benzerlik taşır.
Kavramlar Ağında A'maiyyet
- Zât: A'maiyyet, hiçbir isim, sıfat ve tecellî kaydı altına girmeyen sırf Zât mertebesidir; Zâtü'l-Baht ve tenzih-i kadîm unvanlarıyla anılarak mahlûkatın idrak ve tasavvurundan bütünüyle münezzehtir.
- Ahadiyyet: A'maiyyet'in mutlak gayb ve bilinmezliğinden sonra tecellî eden ilk mertebedir; sayısal olmayan bir teklik sahası olup inniyyet ve hüviyyetin belirdiği basamaktır.
- Hüvviyet: Cenâb-ı Hakk'ın A'maiyyet'ten Ahadiyyet'e zuhûrunda inniyyet ile birlikte açığa çıkan ve mutlak gaybın bâtınî hüviyetini ifade eden zâtî vasıftır.
- Taayyün: A'maiyyet sahası hiçbir belirlenimin olmadığı lâ-taayyün makamı iken, âlemlerin ilk taayyünü Nefes-i Rahmânî'nin bulut hâlindeki amâ mertebesinde başlamış ve rubûbiyet bu taayyünle muttasıf olmuştur.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Tasavvuf Izâhları: Âlemlerin A'maiyyetten şehâdet sahasına nüzul silsilesini, inniyyet-eneiyyet ayrımını, fezânın bâtınî dokusundaki muhabbet sırrını ve ham zeytinin siyahlanarak A'maiyyet hakikatine erişini şerh eder.
- Sohbet Arası Sohbetler (24): Cenâb-ı Hakk'ın henüz isim almadığı mutlak bilinmezlik halini bir konferans temsiliyle açıklar; Ahadiyyet ile Vâhidiyyet arasındaki teklik ve birlik farkını ortaya koyar.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003): A'maiyyet mertebesine hiçbir noksan yahut maddî zuhûrun ulaşamayacağını bildiren tenzih-i kadîm idrakini ve mertebelerin bâtına geçerek yekdiğerine perde oluş nizamını inceler.
- Sohbet Arası Sohbetler (23): Cenâb-ı Hakk'ın bilinmezlik mertebesinden zuhûra gelişinde esmâ tecellîlerinin ve sâlikin bu basamaklardaki şuur derecelerinin tahliline katkı sağlar.
- Sohbet Arası Sohbetler CD 21: İbadetlerin menfaat beklentisinden arınarak mutlak muhabbetle ifa edilmesini ve sâlikin bu ihlas ile tevhid cennetlerinin hakikatine ermesini ele alır.
- Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye: Zât'ın kâinattaki hakikî merkez olduğunu; dervişin görünmezlik vücut dalgaları halinde A'maiyyet zevkiyle Ehad elifi ardına sığınarak ihlasa erişini hikâye eder.
- Kıyâmet Sûresi: Hazret-i Ali'nin amâ hadisi hakkındaki "el'ân öyledir" kavlini, sevgi ve hamd mertebelerini Hakîkat-i Muhammediyye'de cem ediş sırrını ve dünyada hakikate kör olanların durumunu tefsir eder.
- İnşikâk Sûresi: İnsân sûresi ve dördüncü Zât mertebesi zemininde tefekkürün yasak olduğu Lâ-taayyün sahasını, Kur'ân ile insanın ikiz kardeş hakikatini beyan eder.
- Yûnus Sûresi: Siyah kisvelerle A'maiyyet'i temsil eden mânevî müşâhedeyi ve dünyada bâtın gözüyle Hakk'ı göremeyen nefsin ahirette de a'mâ kalacağı ikazını aktarır.
- Zümer Sûresi: Bâtınî azabın Hakk'tan perdelenmişlik ve ayrılık vehmi olduğunu, bu perdelenmenin dünyada ve ahirette nefsi kör kıldığını açıklar.
- TB. Fusûs Mukaddimesi: Semânın duman halinde oluşunu lügatte rakîk bulut olan amâ ile şerh eder; vücûd-ı mutlakın rubûbiyetle ilk defa amâ mertebesinde vasıflandığını ortaya koyar.
- TB. Kelime-i Hûdiyye: Şeyh-i Ekber'in amâ hadisinden maiyyet âyetine uzanan hilkat tahdîdâtı tertibini ve amâ'nın kâinat binasının temeli mesabesinde oluşunu tahlil eder.
- Kelime-i Hûdiyye: İbn Arabî'nin matnı ve Konuk'un şerhi üzerinden amâ hadisini, fezânın havasız boşluk (halâ) halini ve seyr-i enfüsîde Hakk'ı çeşm-i Hak ile görme zaruretini sergiler.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2: Fezâda âlemlerin teşekkülünün Nefes-i Rahmânî'nin yayılmasından ibaret olduğunu ve kâinatın heyûlâsının amâ halinde bulunduğunu şerh eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5: Sâlikin kendi nefsine a'mâ olup Hakk'ın taarrüfüyle basîr kılınmasını ve zâhir gözü kör şeyhin Kur'ân okumasındaki ilâhî kudret sırrını beyan eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9: Vahdet sırrının insanın eğri görücülüğünden gizlendiğini ve dünyada bu irfana eremeyenlerin ahirette de a'mâ kalacağını gösterir.
Değerlendirme
A'maiyyet, Cenâb-ı Hakk'ın mahlûkat tarafından kavranması imkânsız olan mutlak gayb ve tenzih-i kadîm mertebesidir. Terzibaba'nın yaklaşımında bu mefhum, geçmişte kalmış bir merhale değil, Hazret-i Ali'nin "el'ân öyledir" kavlinde ifadesini bulan ve Zât'ın şu anda dahi her türlü kayıttan münezzeh olduğunu gösteren ezelî bir hakikattir. Klasik Fusûs ve Mesnevî şerhlerinde Nefes-i Rahmânî'nin yayılmasıyla âlemlerin ilk heyûlâsını teşkil eden amâ bulutu ve rubûbiyetin bu ilk taayyün ile başlaması, Terzibaba'nın fezânın bâtınındaki muhabbet örgüsü izahatıyla örtüşür. Seyr-i sülûk cihetinden ise A'maiyyet, sâlikin nefis davasına karşı körleşerek ten cehlinden sıyrılması ve Hakk'ın vahdetinde ihlas ile sükûnet bulmasıdır. Bu kavramın âlemlerin ilk maddesi ve hilkat mertebeleriyle olan irtibatını etraflıca incelemek isteyenler için TB. Kelime-i Hûdiyye şerhi ile Tasavvuf Izâhları risalesi mühim bir tetkik zemini sunar.