Basîret

Basîret, bir kelime veya bir bilgi değil, bir hâldir; bir açılıştır. Baştaki gözün gördüğü şekillerin, renklerin ve mesafelerin ötesinde, kalbin gözüyle eşyanın ve hâdiselerin iç yüzünü, hakikatini seyretme sanatıdır. Zâhirin perdesini yırtıp bâtının nuruna ulaşan o ilâhî bakıştır. Terzibaba İrfan Mektebi’nin yolcuları için basîret, mürşidin dilinden dökülen her kelâmın, kâinatta cereyan eden her fiilin ve kendi iç âleminde kopan her fırtınanın ardındaki ilâhî murâdı okuyabilme ferâsetidir. Basîret, sâliki vehmin karanlık dehlizlerinden ve nefsin hileli tuzaklarından koruyan bir kandil, Hakk’a giden yolu aydınlatan bir nurdur.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Basîret, Arapça “görmek” mânâsına gelen “be-sa-ra” (بصر) kökünden türemiştir. Baş gözünün görmesine “basar” denir; bu, yaratılmış olanın, yaratılmış olanı kendi sınırlılığı içinde idrâkidir. Basîret ise, “kalp gözü” ile görmektir. Bu, Hakk’ın mü’minin kalbine lütfettiği bir nur ile eşyanın ve olayların ardındaki hikmeti, ilâhî bağlantıyı ve hakikati idrâk etme gücüdür. Basar, sûreti görür; basîret, sîreti ve hakikati seyreder. Basar, denizin yüzeyindeki dalgayı görür; basîret, o dalganın altındaki okyanusu ve içindeki incileri fark eder. Bu yüzden tasavvuf ıstılahında basîret, zâhirî duyu organlarının ve akl-ı maaşın, yani sadece dünya geçimini düşünen aklın, erişemeyeceği hakikatlere vâkıf olmaktır.

Bu kavramın temelinde, görmek ile körlük arasındaki derin zıtlık yatar. Ancak bu, fiziksel bir körlük değildir. Kur’ân-ı Kerîm’in de işaret ettiği gibi, asıl körlük, göğüslerdeki kalplerin kör olmasıdır. Kalp körleşince, insan en açık hakikatleri bile göremez, en bariz işaretleri dahi okuyamaz hâle gelir. Basîreti perdeli olanlar, müminlerin teslimiyetini ve dünyaya değer vermeyişini bir “akılsızlık” veya “zayıflık” olarak görürler. Onların gözü, sadece dünyevî makam, servet ve gücü gördüğü için, bu değerlere sahip olmayan müminleri hor görürler.

Müminler için, “kâlû enu/minu kemâ âmene-ssufehâ u” “ Biz hiç bu aklı ermeyenlerin inandığı gibi inanır mıyız? derlerdi ” (Bakara, 2/13). Müminlerle alay eder, gördüklerinde küçümseyici bakışlarla birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı. Kendi topluluklarına döndüklerinde ise onları dillerine dolayarak eğlence konusu edinirlerdi. (Mutaffifîn, 83/29-31) Nihayetinde kâfirler, dünyada aşağıladıkları müminlerin Allah katında yüceltilmiş olduklarını, kendilerinin ise kaybedenlerden olduklarını acı bir şekilde idrak edeceklerdir.

Bu âyetlerin işaret ettiği hâl, basîret yoksunluğunun toplumsal bir yansımasıdır. Kâfirin gözü (basarı) mü’mini görmektedir, ancak kalbi (basîreti) kör olduğu için onun içindeki imân nurunu, Allah’a olan yakınlığını ve taşıdığı hakikati görememektedir. Gördüğü tek şey, kendi dünyevî ölçülerine göre “aşağı” veya “değersiz” olan bir sûrettir. Bu körlük, sadece bir idrâk kusuru değil, aynı zamanda kibirden ve kendi aklını mutlak ölçü sanmaktan kaynaklanan bir hastalıktır.

Bu dünyevî körlük, karşılıksız kalmaz. İnsanın bu dünyadaki her hâli, her fiili ve her inancı, âhiret âleminde bir sûrete bürünerek karşısına çıkacaktır. Dünyada kalbini hakikate karşı körleştiren, onu görmemek için inadına perdeler çeken kimsenin bu hâli, âhirette somut bir azap olarak tecellî eder.

Tasavvufî olarak bu âyet, dünya ve âhiretteki basîret farkına işaret eder. Müminleri cehennemde görememeleri, aslında kalpteki basîret körlüğünün âhiretteki sûretidir. Zira dünyada onların gözleri görüyordu ama kalp gözleri kapalıydı; müminlerin hakikatini kavrayamıyorlardı. Âhirette ise bu körlük, Allah dostlarını cennette görememe hâliyle karşılarına çıkmıştır. Cennet, basîretin açıldığı, hakikatin perdesiz göründüğü yerdir. Cehennem ise, dünyada kalpte körleşen basîretin azap sûretinde ortaya çıkmasıdır.

Cehennem, dışarıdan birilerinin getirip attığı bir azap çukuru değil, bizzat insanın dünyada kendi elleriyle, kendi inkârıyla, kendi körlüğüyle inşa ettiği bir hâlin âhiretteki yansımasıdır. Dünyada mü’minin hakikatini görmeyi reddeden o kibirli göz, âhirette de onu göremez. Cehennem ehli, dünyada alay ettikleri o “akılsızların” nerede olduğunu sorar; onları cehennemde ararlar ama bulamazlar. Çünkü onların yeri, basîretin tam olarak açıldığı, her şeyin hakikatiyle göründüğü Cennet’tir. Kâfirin körlüğü ise devam etmektedir; o, cennet gibi bir ihtimali, bir hakikati idrâk edemediği için, aradığını yine kendi karanlığının içinde, yani cehennemde arar.

Mümin, dünyada mârifet ve takvâ ile basîretini açarsa, âhirette bu basîret ona cennet kapısı olur. Fakat kâfir, kalp gözünü kapatır, hakikati örterse; âhirette de bu körlüğü onun önüne cehennem sûreti olarak çıkar. Böylece âyet, sadece dış âlemdeki bir tartışmayı değil, aynı zamanda insanın iç âlemindeki perdelerin ve körlüklerin akıbetini de haber verir. Hakikat ehline göre, cennettekiler “basîretin aydınlığına ulaşanlar”; cehennemdekiler ise “basîretin karanlığında boğulanlar”dır.

Mârifet ve takvâ, basîret gözünü açacak iki kanattır. Mârifet, yani ilâhî hakikatleri tanıma ve bilme ilmi, bu gözün nurudur. Takvâ, yani Hakk’ın emirlerine uymak ve yasaklarından sakınmak, bu gözün önündeki perdeleri kaldıran eldir. Biri olmadan diğeri eksik kalır. Sadece kuru bilgiyle mârifet olmaz, o bilgi kalbe inip hâle dönüşmedikçe basîret açılmaz. Sadece şeklî bir takvâ da yetmez, o takvânın ardındaki hikmeti ve murâdı anlamak için de basîret gerekir. İkisi birleştiğinde, sâlikin kalbi, Hakk’ın tecellîlerini seyreden bir ayna olur.

Cehennem ehlinin kendi aralarındaki çekişmeleri, Cenâb-ı Hakk’ın bildirdiği üzere, şüphe götürmez bir hakikattir. Bu, onların dünyadaki basîretsizliklerinin bir devamıdır. Dünyada suçu hep başkasında arayan insan, âhirette de aynı tavrı sürdürür. Liderleri takipçilerini, takipçileri de liderlerini suçlar.

Cenâb-ı Hak, Resûl-i Ekrem’e hitaben, cehennem ehli arasında yaşanacak tartışmaların ve karşılıklı suçlamaların hakikatte vuku bulacak kesin bir olay olduğunu haber vermektedir. Bu sahneler, onların dünyada işledikleri fiillerin âhirette nasıl sûret bulacağını gösteren, inkârın kaçınılmaz akıbetini tasvir eden manzaralardır. Burada anlatılanlar birer hayal değil, ilâhî va‘din muhakkak gerçekleşecek tecellileridir.

Basîret, yalnızca bir görme yetisi değil, aynı zamanda bir sorumluluk ahlâkıdır. Basîret sahibi, başına gelen her işte kendi nefsindeki kusuru arar, kaderin sırrına edeple boyun eğer ve Hakk’ın fiilindeki hikmeti görmeye çalışır. Basîretten mahrum olan ise, her hatasında bir suçlu arar, kadere isyan eder ve Hakk’ın fiillerini kendi sığ aklıyla yargılamaya kalkar. Bu yüzden basîret, cennet ahlâkının bir parçasıdır; körlük ise, cehennemin ta kendisidir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Basîret: Aslı ve Mertebesi

Basîret, varlığın dokusunu, eşyanın hakikatini, fiillerin aslını okuyabilme sanatıdır. Zâhirî göz, eşyanın sûretine takılır kalır; basîret gözü ise o sûretin ardındaki mânâyı, o fiilin içindeki fâili, o kesretin (çokluğun) kalbindeki vahdeti (birliği) seyreder. Terzibaba İrfan Mektebi’nin usûlünde basîret, bir yetenekten öte, bir edep makamıdır. O edep ki, her şeyi yerli yerine koyma, her hak sahibine hakkını verme irfanıdır.

Basîretin zıddı, kalp gözünün körlüğüdür. Hakk’ın fiilini görüp kulun fiilini inkâr etmek bir körlük olduğu gibi, kulun fiilini görüp Hakk’ın Hâlıklığını ve kudretini görmezden gelmek de başka bir körlüktür. Basîret sahibi ârif, bu iki körlükten de berî olan, her iki fiili de aynı anda müşahede edip her birini kendi mertebesinde tasdik eden kimsedir. Bu bahsin temeli, irfan yolunun en mühim mîzânı olan şu hakikate dayanır: Biz yaparız, Hak yaratır. Bu cümleyi ezberlemek kolaydır, lakin bunu bir hâl olarak yaşamak, bütün seyr-i sülûkun gâyesidir.

Hakk'ın Fiili ve Kulun Fiili: Basîretin Mîzânı

İrfan yolunda temel meselelerden biri, fiillerin kime âit olduğu sırrını çözmektir. Bir yanda kulun irâdesi ve fiili, diğer yanda ise Hakk’ın mutlak yaratıcılığı ve irâdesi vardır. Bu ikisini birbiriyle karıştırmak ya da birini diğeri adına yok saymak, yoldan sapmaların en büyüğüdür. Basîret, bu iki hakikati aynı anda ve yerli yerinde görebilme melekesidir.

Hakk’ın fiili vardır, bizim de fiilimiz vardır; her ikisini gör! Bizim fiilimiz vardır; bundan peydâdır, bil! Bu vücûd-ı izâfî âleminde hem Hakk’ın ve hem de kulun fiili sâbitdir. Sen bu sübûtun her ikisini dahi basar-ı basîretin ile gör. Eğer sende böyle bir çeşm-i basîret varsa, bizim sâbit olan fiilimizin, Hakk’ın fiilinden sudûr ettiğini görürsün. Yâni hulâsası, biz yaparız, Hak yaratır.

Buradaki “`vücûd-ı izâfî” (göreli varlık) âlemi, zıtların bir arada göründüğü bir tecellî sahasıdır. Bu sahnede hem kulun fiili hem de Hakk’ın fiili sabittir. Basîret sahibi, bu iki hakikati de görür. O bilir ki, kulun bir şeyi yapmaya yönelmesi bir fiildir. Lakin o fiilin meydana gelmesi için gereken kuvveti ve imkânı halk eden, yaratan Cenâb-ı Hakk’tır. “Biz yaparız, Hak yaratır” formülü, bu iki kutbu birleştiren Muhammedî mîzândır.

Bu mîzânı kuramayanlar iki büyük yanlıştan birine düşerler. Birincisi, kulun fiilini tamamen inkâr edip her şeyi doğrudan Hakk’a atfederek kendini mecbur sayanlardır.

Eğer ortada halkın fiili yok ise, o halde kimseye “Niçin böyle yaptın?” deme! Ey gaflet-i nefsâniyye ile beraber kendisini mecbûr addeden kimse! Mâdemki halkın ihtiyârını nefy ediyorsun, o halde kimseye fiilinden dolayı i’tirâz edip “Niçin bunu böyle yaptın?” deme!

Eğer insanın hiçbir irâdesi olmasaydı, ne teklif (sorumluluk) kalırdı ne de hesap. Bu görüş, basîretin bir gözünü kapatmaktır. Diğer yanlış ise, Hakk’ın fiilini unutup, her şeyi kendi nefsinden bilmektir. Bu da basîretin diğer gözünü kapatmaktır. Ârif, her iki gözü de açık olan, her an, her fiilde Hakk’ın Hâlık sıfatının tecellîsini gören, aynı zamanda kulun kesbi (kazanımı) ve sorumluluğunun da farkında olandır. Bu hakikati Kur’ân-ı Kerîm, “Allâh Teâlâ sizi ve işledikleriniz şeyi yarattı” (Sâffât, 37/96) buyurarak mühürler. Basîret, bu âyetin sırrına vâkıf olmaktır.

Edebin ve Edepsizliğin Ezelî Suretleri: Hz. Âdem ve İblis

Basîretin ne olduğunu anlamak için insanlık tarihinin başlangıcına, iki ezelî tavrın sergilendiği o büyük sahneye bakmak gerekir: Hz. Âdem’in zellesi ve İblis’in isyanı. Bu iki olay, her insanın içinde yaşayan iki potansiyelin, iki yolun timsalidir.

Hz. Âdem yasak ağaçtan yediğinde, “Rabbimiz, biz nefsimize zulmettik” (A’râf, 7/23) diyerek fiili kendi nefsine izâfe etti. İblis ise secde emrine karşı geldiğinde, “Rabbim, beni azdırmana karşılık…” (Hicr, 15/39) diyerek suçu doğrudan Hakk’a yükledi. İşte basîret ile körlüğün en temel ayrım noktası burasıdır.

Şeytân “Senin beni azdırman hakkı için” diye söyledi. Alçak şeytân kendisinin fiilini gizledi. (...) Âdem “Biz nefsimize zulm ettik” diye söyledi. O bizim gibi Hakk’ın fiilinden gâfil olmadı.

İlk bakışta, her şeyin fâilinin Hak olduğunu bilen birinin İblis gibi konuşması daha “tevhidî” görünebilir. Lakin bu, hakikatin sadece bir yüzünü gören bir şaşı bakışıdır. İblis, Hakk’ın [Cebbâriyyet](/wiki/cebbariyyet) (mutlak zorlayıcı kudret) sıfatını gördü ama bu sıfatın, her varlığın kendi ezelî [istîdâd](/wiki/istidad)ı (potansiyeli) doğrultusunda tecellî ettiğini idrâk edemedi. Kendi fiilini gizleyip işi Hakk’a havâle ederek edepsizlik etti. Bu, basîret yoksunluğudur.

Hz. Âdem ise basîret sahibiydi. O, Hakk’ın fiilinden gâfil değildi ama aynı zamanda kulluk makamının edebini de biliyordu. Varlığın mertebeleri olduğunu, her mertebenin kendine has bir hükmü olduğunu idrâk etmişti.

O, günâh içinde edebden onu gizledi. O günâhı kendi üzerine vurduğundan, o meyveyi yedi. Yâni Hz. Âdem, şecere-i menhiye (yasaklanmış ağaç) takarrübünden (yaklaşmasından) mütevellid (doğan), zellesini (küçük günâhını) ve hatâsını, o yaptığı günâh içinde, edeb gözetererek Hakkı gizledi ve o günâhı kendi taayyün-i âdemîsi üzerine aldı. Binâenaleyh Hz. Âdem bu edebinin semeresini yedi.

“Günâh içinde edebden O’nu gizledi.” Hz. Âdem, hatanın kendi [taayyün](/wiki/taayyun)ünün, yani sınırlı beşerî varlığının bir gereği olduğunu bildi. Kulluk âleminde, fiillerin fâili olarak kulun kendisinin göründüğünü anladı. Bu yüzden, işin hakikatinde her şeyin fâilinin Hak olduğunu bilmesine rağmen, edeben bu sırrı örttü ve suçu kendi üzerine aldı. Bu, hakikatin her mertebedeki farklı tecellîsine uygun davranmaktır. İşte basîret budur. Bu edep, ona tövbe kapısını açtı ve “bu edebinin semeresini yedi.” İblis ise edepsizliği yüzünden ebedî olarak tard edildi.

Bu hikmet, bize [Mertebe-i tenezzül](/wiki/mertebe-i-tenezzul)de, yani mutlak varlığın âlemlere iniş mertebelerinde her düzeyin bir hükmü olduğunu öğretir. Kulluk mertebesinin hükmü, fiili nefsine izâfe etmek ve sorumluluğu üstlenmektir. Bu mertebenin hükmünü ihlâl edip, fiili doğrudan Zât-ı Mutlak’a izâfe etmek, “kâide-i hikmet hâricine hurûcdur (dışına çıkmaktır).” Basîret ise, her mertebenin hakkını vermektir.

Basîreti Perdeleyen Zâhirî Körlük: Akl-ı Maaş ve Kibir

Basîretsizlik, sûrete takılıp kalmaktır. İnsanları hakikatten alıkoyan en büyük perdeler, zâhirî ölçülerdir: zenginlik, makam, soy sop, güç ve bunlara değer veren akl-ı maaş (geçim aklı). Tarih boyunca peygamberlerin ve velîlerin inkâr edilmesinin ardında yatan temel sebep, insanların bu zâhirî perdelere takılıp, onların ardındaki ilâhî nuru görememeleridir.

Kavimlerin peygamberlerine karşı çıkarken kullandıkları deliller, basîret körlüğünün birer tezahürüdür. Onlar, peygamberin getirdiği mesajın hakikatini tartışmak yerine, onun zâhirî kimliğine takıldılar.

"Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir," sözüyle muhataplarını "değersizleştirme"ye çalıştılar. (...) "Size üstünlük sağlamak, başınıza geçmek istiyor," diyerek "yansıtma" yaptılar, yâni kendi güç ve tahakküm arzularını karşıdakine atfettiler. (...) "Onda bir delilik var" suçlamasıyla, vahy hakkında konuşmak yerine, vahyi getirene saldırdılar.

Bu itirazların hepsi, kalbin değil, akl-ı maaşın ve nefsin sesidir. Onlar, ilâhî bir elçinin ancak krallar gibi zengin veya melekler gibi insanüstü bir varlık olması gerektiğini düşündüler. Hakk’ın en kâmil tecellîgâhının, kendi içlerinden, yemek yiyen, çarşılarda dolaşan bir “beşer-resûl” olabileceğini akıllarına sığdıramadılar.

Örneğin, Zuhrûf Sûresi 43/31 âyetinde belirtildiği gibi, "Bu Kur'ân, iki şehirden (Mekke ve Tâif) birinin büyüğüne indirilmeli değil miydi?" diyerek vahyin zâhirî zenginlik ve nüfûz sâhibi birine gelmemiş olmasına îtiraz ettiler.

Bu, basîretin tam zıddıdır. Onların ölçüsü, zenginlik ve dünyevî itibardır. Bu ölçülerle baktıkları için, yetim ve fakir bir peygamberin ardındaki ilâhî saltanatı göremediler. Halbuki basîret sahibi, çömlek parçası içindeki hazineyi görür. O bilir ki, Hakk’ın en büyük tecellîsi, en kâmil mazharı olan [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil), bütün bu zâhirî sıfatlardan münezzeh bir hakikate sahiptir. Onların melek talep etmesi de bu körlüğün bir başka ifadesidir.

Bu körlüğün bir diğer sebebi de taklittir. “Biz önceki atalarımızdan böyle bir şey duymadık” diyerek, hakikati araştırmak yerine, kökleşmiş alışkanlıklarına ve atalarından devraldıkları zanlara sarıldılar. Tahkik (hakikati araştırma) gözü açık olan basîret ehli yerine, taklit (körü körüne uyma) çukurunda kaldılar.

Davetin Hakikati ve Ezelî İstîdâdın Zuhûru

Peygamberin veya onun vârisi olan mürşid-i kâmilin davetinin hikmeti nedir? Bu soru, kader sırrının ve basîretin en derin noktalarından birine açılan kapıdır.

İmdi peygamberin da'vetiyle herkesin muktezâ-yı istîdâdı ne ise o zâhir olur; ve irâde-i ilâhiyye ne sûretle taalluk etmiş ise o vukû' bulur.

Peygamberin daveti, bir kimyagerin turnusol kâğıdı gibidir. O, çözeltinin içinde gizli olan özelliğin açığa çıkmasına vesile olur. Tıpkı bunun gibi, peygamberin daveti de insanların [a'yân-ı sâbite](/wiki/ayan-i-sabite)lerinde, yani ilm-i ilâhîdeki ezelî hakikatlerinde ne yazılıysa, o istîdâdın bu şehâdet âleminde zâhir olmasını sağlar. Saîd (mutlu) olacak kişinin saâdeti, şakî (bedbaht) olacak kişinin şekâveti o davet aynasında görünür hâle gelir.

Davet, bir emr-i teklîfîdir, yani herkese yapılan genel bir çağrıdır. Bu çağrıya kimin nasıl cevap vereceği ise, o kişinin ezelî istîdâdına ve Hakk’ın o kişi hakkındaki emr-i irâdîsine bağlıdır. Bu davetin bir başka hikmeti daha vardır:

Bundan başka peygamber, aslında bir ism-i Cemâl'in mazharı olan kimseyi, o ismin cüz'înin rubûbiyyetin-den daha şümûllü (kapsayıcı) ve daha cem'iyyetli (toplayıcı) olan ismin rubûbiyyetine da'vet eder. Bu basîret üzerine da'vettir.

Her insan, aslında bir ilâhî ismin terbiyesi altındadır. Peygamberin daveti ise, kişiyi bu cüz’î ve sınırlı ismin terbiyesinden, bütün isimleri kendinde toplayan, en câmi’ (toplayıcı) isim olan “Allah” veya “Rahmân” isminin kuşatıcı terbiyesine çağırmaktır.

Bu keyfiyyet (nitelik), bahr-i muhîtten (kuşatıcı denizden) alınan bir bardak suyun yine bahr-i muhîta dökülmesine benzer. Alınan su tebeddül etmedi (değişmedi); belki bahr-i muhîta karışıp onda müstagrak (fânî) oldu.

Bardaktaki su, okyanustan ayrı değildir ama bardakta iken sınırlıdır. Okyanusa döküldüğünde ise kendi aslî vatanına kavuşur. Peygamberin ve mürşidin “basîret üzerine daveti” budur: Seni senden, yine sana çağırmaktır. Cüz’î varlığını, küllî varlık okyanusunda fenâ bulmaya (yok olmaya) ve o okyanusla bekâ bulmaya (var olmaya) davet etmektir. Bu daveti duyan ve icâbet eden kalp, basîret gözünü açmış demektir.

Terzibaba Geleneğinde Basîret'in Yaşanması

Basîret, kütüphanelerde tozlanan bir kelime değil, seyr-i sülûk yokuşunu tırmanan bir canın ayağının altındaki kandil, elindeki asâdır. Terzibaba geleneğinde basîret, sâlikin her anında yaşadığı bir imtihanın ve nihayetinde ilâhî bir lütfun adıdır. Bu, kuru bir bilgiyle elde edilecek bir meleke değildir; bilakis, zikirle cilalanmış bir kalbin, edeple terbiye edilmiş bir nefsin ve mürşidine tam bir teslimiyetle bağlanmış bir ruhun meyvesidir.

Gönül ve Nefs: Sâlikin İç Âlemindeki Basîret Mücadelesi

Yolun başındaki sâlik için en çetin mücadele, kendi içinde başlar. Bir yanda ilâhî tecellîlerin indiği gönül vardır; diğer yanda ise bu hâlleri aklına sığdıramayan, inkâra sapan nefs-i emmâre (kötülüğü emreden nefs) ve vehim kuvvesi (şüphe ve kuruntu gücü) bulunur.

Cenâb-ı Hakk, kuluna rahmet edip de kalbine mânevî bir hâl indirdiğinde, içindeki şeytanî vesvese ve akl-ı maaş, yani sadece dünya menfaatini hesaplayan cüz'î akıl, hemen devreye girer. Gönlün bu ilâhî armağanını, "Hayal görüyorsun!" diyerek aşağılamaya çalışır.

” Son olarak, âyet-i kerîmeyi enfüsî olarak yorumlarsak: Kendisine Zikir yâni ilâhî tecellîler indirilen “gönül”dür. Bu hâli idrâk edemeyip “mecnûn” diyen ise sâlikteki vehîm kuvvesidir, ayrıca nefs-i emmâre ve akl-ı maaş’tır.

Basîretin ilk imtihanı budur. Sâlik, akl-ı maaşının ve vehminin "mecnûn" (deli) yaftasına mı inanacak, yoksa gönlüne inen o ilâhî esintiye mi güvenecek? Nefs ve vehim, bu ilâhî tecellîlerin hakikatini anlamaktan âcizdir. Bu yüzden, somut, elle tutulur deliller isterler.

Nefs-i emmâre ve akl-ı cüz’î gönüle hitâben der ki: “Eğer sen mecnûn değilsen ve gerçekten gayb âleminden sana tecellîler geliyorsa, bize kanıt olarak oradaki melekleri göster (veya kesret duyularıyla algılanabilecek kerâmet ya da mûcize türünden hâller göster).

Bu talep, basîret körlüğünün en açık ifadesidir. Nefs, mânevî hakikatleri, maddî âlemin şartlarına mahkûm etmek ister. Halbuki basîret, tam da bu maddî gözün ve aklın sınırlarının ötesini görebilme yetisidir. Bu inkâr ve şüphe hâli daha da ileri giderse, sâlikin vehim ve hayal gücü o kadar baskın gelir ki, apaçık gördüğü mânevî hakikatleri dahi bir büyü olarak yorumlamaya başlar.

“Biz büyülenmiş bir topluluğuz” demek, hayâl ve vehmin gâlip gelmesi neticesinde, görmüş olduğu hakîkatleri perdelemek ve inkâr etmektir. Terzi Baba’nın “ibretlik” dosyalarında, bu hâle düşmüş kimselere dâir pek çok örnekler vardır.

Bu hâl, seyr-i sülûk yolundaki en büyük tehlikelerden biridir. Sâlik, Hakk'ın ikramını kendi vehmiyle reddetmiş olur. Bu yüzden yolun esası, vehmin ve nefsin bu aldatmacalarına karşı uyanık olmak ve gönlün sesine kulak vermektir.

Kalbin İki Gözü: Ayn-i Basîret ve Ayn-i Yakîn

Gönlün bu görme fiili nasıl gerçekleşir? Kalbin iki gözü vardır: Ayn-i basîret ve ayn-i yakîn. Bu iki göz, sâlikin mânevî yolculuğunda ona rehberlik eden iki farklı idrak mertebesidir.

Onu kalbin iki gözünün bî-kıyâs bir ziyâ arayan takazası tanı! “Kalbin iki gözü”nden murâd, ayn-i basîret ile ayn-i yakîndir. Ayn-i basiret ilm-i yakîndir; basar-ı hissinin galatâtını gören ancak bu gözdür. Ve ayn-i yakîn Hakk’a hidâyet eden nûra nazar eder.

1. Ayn-i Basîret (Basîret Gözü): Bu göz, ilm-i yakîn (bilgiyle elde edilen kesinlik) mertebesindedir. Vazifesi, zâhirdeki beş duyunun hatalarını fark etmektir. Zâhir gözümüz suyu serap görebilir. Aklımız, olayların sadece dış yüzüne bakarak yanlış hükümler verebilir. Ayn-i basîret, bu perdenin arkasına bakar. Olayların iç yüzünü, hikmetini, ilâhî muradı sezmeye başlar. Bu göz, sâlike "Gördüğün gibi değil" demeyi öğretir.

2. Ayn-i Yakîn (Yakîn Gözü): Bu, daha derin bir gözdür. O, doğrudan "Hakk’a hidâyet eden nûra" yani ilâhî rehberliğin ta kendisine bakar. Bu göz, ayn-i yakîn (görerek, şahit olarak elde edilen kesinlik) mertebesindedir. Artık sadece duyu hatalarını düzeltmekle kalmaz, varlığın bâtınını, eşyanın hakikatini, yani a'yân-ı sâbiteyi (varlıkların ilâhî ilimdeki ezeli hakikatleri) müşahede etmeye başlar.

Bu iki gözün nuru birleştiğinde sâlik için bambaşka bir ufuk açılır.

İmdi, basar-ı basîretin nûru olan ilm-i yakîn, ayn-i yakînin nûru olan nûr-ı yakîne muttasıl olduğu vakit, insan semâvât ve arzın melekûtunu, ya’ni bevâtınını muâyene ve müşâhede eder. Hak Teâlâ’nın keşfini murâd eylediği mikdâr hakâyık-ı eşyâya ve a’yân-ı sâbiteye nazar edip, halâik hakkında sırr-ı kaderin nasıl hükmettiğini ayn-i yakîn ile görür.

İşte basîretin kemâli budur. Sâlik artık sadece olayların ardındaki hikmeti değil, kader sırrının nasıl işlediğini, varlıkların Zât-ı Mutlak'ın ilminde nasıl birer hakikate sahip olduğunu "görerek" bilir. Bu gözler, ruh ile birlikte bâkî kalır.

Vahdet Deryasının Balıkları: Mürşidi Basîretle Tanımak

Basîretin sâlikin hayatındaki en önemli tezahürlerinden biri de, mürşid-i kâmili tanıma ve ondan istifade etme şeklinde ortaya çıkar. Mürşidi tanımak, onun kıymetini bilmek ve sohbetindeki rumuzları (sembolleri) çözebilmek de yine basîret işidir. Ehlullah, yani Allah dostları, Vahdet (birlik) deryasında yüzen "can balıkları"na benzer.

Can balıkları olan ehlullâh bu deryâ-yı vahdette doludur. Senin etrafında ve gözünün önünde uçup dolaştıklan halde, sen basar-ı basîretin kapalı olduğu için onlan göremiyorsun. O balıklar kendilerini sana çarparlar. Onları âşikâre görmek için gözünu aç!

Vahdet denizi her yeri kaplamıştır ve Allah dostları bu denizde özgürce yüzerler. Onlar aramızdadır, hâlleriyle, sözleriyle, sükûtlarıyla bize "çarparlar". Fakat basîret gözü kapalı olan, bu denizi de içindeki balıkları da göremez. Mürşidin yanında yıllarca otursa da ondan bir nasip alamaz.

O vahdet deryasının balıklan olan ehlullâh sana çarparlar ve kendilerinin hallerini rumûzât ile sana bildirirler. Onları apaçık görmek için, basar-ı basiretini ve idrâkini aç! Eğer balıkları aşikâre göremiyorsun, nihâyet kulağın onların teşbihlerini işitti.

Mürşitler, hakikatleri her zaman açıkça beyan etmezler. Onların sohbeti, hâli, her bir davranışı birer rumuz, birer işarettir. Bu işaretleri çözebilmek, basîret ve idrakin açık olmasına bağlıdır. Eğer gözün henüz o balıkları net göremiyorsa, bari kulağını onların tesbihine, yani zikirlerine, sohbetlerine ver.

Bu yolda en büyük azık ise sabırdır. Nefsinin her arzusuna, her itirazına karşı sabretmek, en büyük tesbihtir. Çünkü nefs, sürekli kendi varlığını ispat etme derdindedir. Bu ise gizli bir ilahlık davasıdır.

Sabretmek senin teşbihlerinin canıdır. Sabret ki, doğru tesbîh odur! ... Binâenaleyh onun tasarrufâtına karşı sabret ki, onun da’vâ-yı ulûhiyyetini reddedip, Hakk’ın tasarrufâtını ve ulûhiyyetini kabûl etmiş olasın!

Nefsin Firavunluğuna karşı sabırla direndiğinde, işte o zaman kalbin cilalanmaya, basîret gözün nurlanmaya başlar. Zikirle parlayan, sabırla güçlenen kalp, Vahdet deryasındaki o can balıklarını görmeye, mürşidinin rumuzlarını anlamaya başlar.

Füsûsu'l-Hikem'de Basîret

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'inde basîret, doğrudan doğruya Vücûd'un, yani varlığın bizâtihî yapısıyla ilişkilendirilir. Onun mektebinde basîret, bir psikoloji meselesi değil, bir vücûdî idrâk meselesidir. Hakikati olduğu gibi görmek, yani varlığı Hakk ile görmek, Hakk'ı da varlıkta görmektir.

Her şey, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim (istedim) ve bilinmek için mahlûkatı halk ettim" kudsî hadîsinin sırrıyla, Zât-ı Mutlak'ın bilinme arzusundan başlar. Bu arzu, ilâhî isimlerin, yani esmâ-i ilâhiyye'nin zuhûra çıkma talebidir. Bu isimlerin potansiyel olarak taşıdığı bütün sûretler, Cenâb-ı Hakk'ın ilminde ezelî olarak mevcuttur. İşte bu ezelî hakikatlere, A'yân-ı Sâbite denir. Âlem dediğimiz her ne varsa, bu a'yân-ı sâbitenin, Nefes-i Rahmânî denen ilâhî tecellî dalgalarıyla sûrete bürünmesinden ibarettir.

Basîret, tam da bu noktada devreye girer. Zâhirî göz (basar), eşyanın sadece dışa vurmuş sûretini görür. Basîret ise kalp gözüdür; o, aynı sûrete baktığında sadece sûreti değil, o sûretin ardındaki mânâyı, yani o varlığın a'yân-ı sâbitesini ve onu varlık sahnesine çıkaran ilâhî isimlerin tecellîsini müşahede eder. Şeyh-i Ekber için basîret, Hakk'ı hem zâhirde (âlemde) hem de bâtında (kendi hakikatinde) görmektir. Âlemi Hakk'ın zuhûru olarak, Hakk'ı da âlemin bâtını olarak idrâk etmektir. Bir göz halka, bir göz Hakk'a bakar. Basîret sahibi, bu iki bakışı tek bir görüşte birleştirir.

Fass-ı Âdemî'de, Hz. Âdem "bütün isimleri bilen" varlıktır. Bu, onun kâmil basîretinin bir ifadesidir. O, her bir varlığa baktığında, onun ismini, yani onun Cenâb-ı Hakk'ın ilm-i ezelîsindeki hakikatini (ayn-ı sâbitesini) biliyordu. Bu bilme, zihinsel bir ezber değil, doğrudan bir müşahede, bir basîret hâliydi. İnsân-ı Kâmil'in basîreti, bütün isimleri kuşatan bu câmî (toplayıcı) basîrettir.

Fass-ı Mûsevî'de, Hz. Mûsâ, Tûr Dağı'nda "Rabbim, bana kendini göster, sana bakayım" diye niyaz ettiğinde, Cenâb-ı Hakk "Len terânî" yani "Beni asla göremezsin" buyurdu. Şeyh-i Ekber, bu ifadenin sırrını basîret gözüyle açar. "Len terânî" demek, "Beni, sen 'sen' olarak kaldığın sürece, kendi kayıtlı varlığınla göremezsin" demektir. "Ve lâkin dağa bak," buyruğu ise bir kapı aralar: "Beni doğrudan değil, ama bir tecellîgâh üzerinden görebilirsin." Nitekim Hakk, dağa tecellî edince dağ paramparça oldu ve Hz. Mûsâ bayıldı. Ayıldığında ise "Sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim" dedi. Neye inandı? Hakk'ın, ancak kendi tecellîleri ve mazharları üzerinden müşahede edilebileceği hakikatine. İşte bu idrâk, basîretin bir mertebesidir.

Yine aynı kıssada, İsrailoğulları'nın buzağıya tapması hadisesi vardır. Zâhirî bakış, burada bir şirk görür. Şeyh-i Ekber'in basîreti ise perdenin arkasını gösterir. Ârif olan, buzağıya tapanların aslında kime taptığını bilir. Onlar, buzağı sûretinde tecellî eden Hakk'a tapıyorlardı, lakin taptıklarının kim olduğunu bilmiyorlardı. Ârifin basîreti, buzağı sûretinin ardındaki ilâhî tecellîyi görür, ancak bu ibadetin, o sûrete hapsedilmesinin yanlış olduğunu da bilir ve tenzih eder. Cahilin körlüğü ise o sûrete takılıp kalmaktır. Basîret sahibi, hem teşbihi (Hakk'ın buzağı sûretindeki tecellîsini) hem de tenzihi (Hakk'ın buzağı sûretine sığmayacak aşkınlığını) aynı anda idrâk eder.

Füsûs'un zemininde basîret, Hakk'ı her bir tecellî mertebesinde kendi hakikatiyle müşahede etme gücüdür. Basîret sahibi, Hakk'ın Ahadiyyet (mutlak birlik) mertebesindeki tekliğini, Vâhidiyyet mertebesindeki isimlerinin ayrışmasını ve şehâdet âlemindeki farklı sûretlerini birbirine karıştırmaz. Basîret, her hak sahibine hakkını vermektir. Zâhirin hakkını zâhirde, bâtının hakkını bâtında vermektir.

Sonuç olarak, Füsûsu'l-Hikem'de basîret, Vahdet-i Vücûd hakikatinin sâlikin kalbinde bir müşahedeye dönüşmesidir. Âlemi, Hakk'ın isim ve sıfatlarının tecellî ettiği sonsuz yüzlü bir ayna olarak görmek; her bir yüzde, o sûrete has tecellîyi idrâk etmek ve aynı anda bütün bu sûretlerin ardındaki tek ve bir olan Vücûd'u tanımaktır. Bu, "Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın yüzü oradadır" (Bakara, 115) âyetinin sırrına ermektir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Basîret, sadece perdenin ardını görmek değildir. O, perdenin kendisinin de hakikatin bir yüzü olduğunu idrâk etmektir. Basîretin en üst mertebesi, zıt gibi görünenlerin aslında nasıl aynı kaynaktan beslendiğini müşahede etmektir. Bu makama cem makamı denir ve bu makamın görüşüne de zıtların birliği idrâki, yani cem'u'l-ezdâd denir.

Hakikat, kendisini zıtları vasıtasıyla belli eder. Cenâb-ı Hakk, kendi Zât’ını hem Zâhir ismiyle âşikâr kılar, hem de Bâtın ismiyle gizler. O hem Evvel’dir, hem de Âhir’dir. Sıradan bir bakış, bu isimleri birbirinin zıddı olarak görür. Fakat basîret sahibi bir kalp, bu zıtların birbirini tamamladığını görür. O bilir ki, Cenâb-ı Hakk’ın Zâhir oluşu, Bâtın oluşunun şiddetindendir. O kadar gizlidir ki, her şeyde aşikâr olmuştur. O kadar her şeyde aşikâr olmuştur ki, Zât’ının Hüvviyeti gizli kalmıştır. Basîret, bu iki ucu aynı anda tutabilme, Zâhir’e bakıp Bâtın’ı görebilme sanatıdır. Bu, aklın çözemediği ama kalbin tasdik ettiği bir Tevhid muktezasıdır.

Bu idrâk seviyesine ulaşmanın yolu, tenzih-teşbih dengesini kurmaktan geçer. Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü yaratılmışlıktan, noksanlıktan tenzih etmek, O’nun hiçbir şeye benzemediğini (“Leyse ke-mislihî şey’un”) ikrar etmektir. Bu, O’nun mutlak aşkınlığını, Zât-ı Mutlak oluşunu idrâk etmektir. Teşbih ise, Hakk’ın her şeyde mevcut olduğunu, bütün âlemlerin O’nun isim ve sıfatlarının tecellîleri olduğunu görmektir. “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” (Vechi-i İlâhî) ayetinin sırrına ermektir.

Basîretin kemâli, bu iki kanadı birlikte kullanarak uçmaktır. Şeyh-i Ekber, hakiki arifin Hakk’ı hem tenzih hem de teşbih nazarıyla aynı anda gören kişi olduğunu söyler. Bu, Muhammedî mîzan yani Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) getirdiği mükemmel denge halidir. Ârif, bir güle baktığında, o gülün güzelliğinde Cemîl isminin tecellîsini görür ve “Bu, Hakk’tandır” der (teşbih). Fakat hemen ardından bilir ki, Hakk o gülden ibaret değildir (tenzih). Basîret sahibi, bu iki hükmü aynı anda kalbinde cem eder.

Bu dengenin kurulduğu yer, kalbin Cem makamıdır. Bu makamda sâlik, artık ikilik gözüyle bakmayı bırakır. Onun için çokluk (kesret) ve birlik (vahdet) birbirini dışlayan iki ayrı gerçeklik değildir. Basîretin bu zirvesinde sâlik, kesrette Vahdeti ve Vahdet’te kesreti aynı anda müşahede etme haline ulaşır.

Zâhirî göz, dışarıya baktığında sayısız varlık görür. Bu, kesret âlemidir. Basîret gözü açılmaya başlayan sâlik ise, bu çokluğun ardında yatan tek bir hakikati sezmeye başlar. Bütün bu farklı suretlerin, aslında aynı Vücûd-u Mutlak’ın farklı elbiseler giymesinden ibaret olduğunu anlar. Bu, “kesrette Vahdet’i müşahede” etmektir. Ârif, her bir varlığa baktığında, onun hususî suretinin ardında parlayan o tek Nefes-i Rahmânî’yi, o tek Vücûd’u görür.

Basîretin daha da derinleşmesiyle sâlik, bu defa Vahdet’ten kesrete bakmaya başlar. Yani, o Tek olan Mutlak Varlık’ın, neden bu kadar çok surette zuhûr ettiğinin hikmetini anlar. Şeyh-i Ekber’in işaret ettiği A'yân-ı Sâbite sırrı burada devreye girer. Her bir varlığın, ezelde Hakk’ın ilminde bir hakikati vardır. Cenâb-ı Hakk, kendi zenginliğini sergilemek için bu sonsuz kesret suretinde tecellî etmiştir. Bu da “Vahdet’te kesreti müşahede” etmektir.

Cem makamındaki kâmil basîret, bu iki yönlü görüşü birleştirir. Ne sadece çokluğa takılıp Bir’i unutur, ne de sadece Bir’e dalıp çokluğun hikmetini inkâr eder. İşte bu, İnsân-ı Kâmil’in görüşüdür.

Nihayet, basîretin bu en kâmil halinde kalp, Hakk’ın her an yeni bir şe’nde, yani her an yeni bir tecellîde olduğu hakikatine ayna olur. Kur’ân-ı Kerîm, “O, her an bir şe’ndedir (iştedir)” buyurur. Bu, varlığın her an yeniden halk edildiğini ifade eder. Basîreti tam açılmış, Cem makamında karar kılmış bir arifin kalbi, İbn Arabî Hazretleri’nin tabiriyle “takallüb eder”, yani döner. Herhangi bir inanca, bir hale veya bir tecellîye sabitlenip kalmaz. Çünkü bilir ki, Hakk bir tecellîde iki kere görünmez. Arifin kalbi de her an o yeni tecellîyi kabul etmeye hazır, cilalanmış, boş bir ayna gibidir. Onun tek itikadı, Hakk’ın sonsuz ve sürekli tecellî halinde olduğudur. Bu, Sevâd-ı Azam denilen o büyük karaltının, yani Ahadiyetin (mutlak birlik) sırrının, varlık aynasındaki yansımasını seyretmektir.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Basîret

Hz. Pîr Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Mesnevî-i Şerîf’i, bir "vahdet dükkânı"dır. Bu dükkânda, mânâlar hikâyeler ve semboller suretinde müşteri bekler. Basîret de bu dükkânda, yaşayan, nefes alan bir tecrübe olarak karşımıza çıkar. Hz. Mevlânâ, basîreti "nedir?" diye tarif etmek yerine, basîretsizliğin neye benzediğini göstererek, basîretin ne olduğunu bize hissettirir.

Cüz'î Aklın Körlüğü: Filin Gölgesinde Kalanlar

Hz. Pîr’in en meşhur temsillerden biri, karanlık bir ahıra konulmuş olan fili el yordamıyla tanımaya çalışan körlerin hikâyesidir. Bu hikâye, hakikati arayan fakat elinde sadece zâhir duyuları ve cüz'î akıl sermayesi olan insanoğlunun trajedisidir. Karanlık ahır, bu kesret âlemidir. Fil ise, Vahdet hakikatidir. Körler ise, bizleriz.

"(Mesnevî'de geçen meşhur hikâyeye göre) Hindistan'dan getirilen bir fil, karanlık bir odaya konulur. Onu görmek isteyenler odaya girer, fakat hiçbir şey göremedikleri için elleriyle dokunarak onu anlamaya çalışırlar. Birinin eline filin hortumu gelir, 'Bu bir oluktur' der. Başkasının eline kulağı gelir, 'Bu bir yelpazedir' diye hükmeder. Bir diğeri bacağına dokunur, 'Bu bir sütun, bir direktir' der. Bir başkası sırtını yoklar, 'Bu bir tahttır' sonucuna varır. Her biri, dokunduğu parçaya göre fil hakkında bir hüküm verir ve hepsi de kendi zannınca haklıdır."

İşte basîretsizliğin en net resmi budur. Herkesin elinde bir parça "doğru" vardır, fakat hiç kimse "hakikat"e sahip değildir. Cüz'î akıl, yani sadece parçayı görüp bütünden habersiz olan akıl, işte böyle aldanır. Hz. Pîr, bu hikâyeyle bize fısıldar ki: "Ey yolcu! Elindeki akl-ı maaş (geçim aklı), bu karanlık ahırda işe yaramaz. Eğer o ahırda bir mum olsaydı, herkes filin ne olduğunu görür ve aralarındaki ihtilaf kalkardı."

İşte o mum, basîrettir. O mum, ilham nurudur. O mum, bir mürşid-i kâmil’in kalbinden yansıyan irfan ışığıdır. Basîret açılmadıkça, herkes kendi vehminin karanlığında, hakikatin sadece bir parçasına yapışıp kalarak "benim bildiğim mutlak doğrudur" davası güder. Basîret ise, filin bütününü, yani hakikatin tüm tecellîlerini bir arada müşahede etme ve her bir parçanın bütün içindeki yerini ve anlamını idrâk etme sanatıdır.

Perdenin Ardındaki Güneş: Tecellîyi Gören Göz

Hz. Mevlânâ’nın basîreti anlatmak için kullandığı bir başka güçlü sembolizm perde, köpük ve denizdir. Zâhir göz, daima perdelere ve köpüklere takılır. Hakikatin kendisini, yani denizi göremez. Âlem, denizin yüzeyindeki köpükler gibidir. Her bir varlık, o Vahdet denizinin bir tecellî köpüğüdür. Zâhir göz, köpüklerin rengine, şekline, mücadelesine dalar. Bu, kesret âleminde boğulmaktır.

"(Hz. Mevlânâ'nın sıkça kullandığı bir temsil ile) Deniz köpürdüğünde sayısız şekiller ortaya çıkar. Akılsız kişi, bu köpükleri görür de denizi görmez. Oysa bütün bu köpüklerin varlığı, denizin varlığına bağlıdır. Deniz bir an durulsa, ortada köpük diye bir şey kalmaz. Ârif olan ise, köpüğün şekline değil, onu var eden denizin hareketine bakar."

Basîret, köpüğe bakarken denizi görme sanatıdır. Yaratılmışa bakarken Yaratan'ı, fiile bakarken Fâil'i müşahede etmektir. Bu göz açıldığında, sâlik artık olayların zâhirine takılmaz. Bir dostunun ikramında Hakk'ın "el-Kerîm" isminin tecellîsini, bir düşmanın zulmünde "el-Kahhâr" isminin cilvesini görür. Aslolan, bütün bu şekilleri zuhûra getiren denizin kendisidir, ki o da Hakk'ın irade ve kudret sıfatlarıdır.

Bu makam, tenzih-teşbih dengesi’nin kurulduğu yerdir. Köpük, deniz değildir (tenzih); fakat denizden ayrı da değildir (teşbih). Basîret sahibi, bu sırrı yaşayan kişidir. Perde nedir? Bizim enaniyet (benlik) iddiamızdır. Bu perde kalktığında, yani kul kendi hiçliğini idrâk ettiğinde, geriye sadece Fâil-i Mutlak olan Hakk kalır. O zaman göz açılır ve sâlik, her yerde O'nun vechinden başka bir şey görmemeye başlar.

Aklın Ayağı Kırıktır, Aşk ile Uçulur

Bu göz nasıl açılır? Bu perde nasıl kalkar? Hz. Pîr’in bu soruya verdiği cevap tek bir kelimeyle özetlenebilir: Aşk. Mesnevî’nin daha ilk beyitlerinde başlayan bu aşk, basîretin hem sebebi hem de sonucudur. Akıl, basîretsizliğin karanlık odasında el yordamıyla dolaşan kör adama benzer. Daima sınırlıdır.

"(Mesnevî'nin ruhuna sinmiş olan temel öğreti şudur ki) Akıl, seni padişahın huzuruna kadar götürür, ama içeriye ancak aşk ile girebilirsin. Aklın adımları sayılıdır, yolun sonunu hesap eder. Aşk ise pervasızdır, bir sıçrayışta menzile varır. Aklı bir kenara bırak demiyorum, aklın padişahlığını bırak diyorum. Bırak ki, aşk senin padişahın olsun."

Aşk, sâlikin kalbinde yanan bir ateştir. Bu ateş, önce benlik perdesini yakar. Akıl, "Bu imkânsız" der. Aşk, "Bismillah" der. Akıl, "Sebepler ve sonuçlar var" der. Aşk, "Sebepleri de, sonuçları da halk eden var" der. Akıl, köpüğün köpüklüğünü ispat etmeye çalışır. Aşk, kendini denize atar ve deniz olur.

Hz. Mevlânâ'nın Şems-i Tebrîzî ile olan münasebeti, bunun canlı bir misalidir. Mevlânâ, devrinin en büyük âlimlerindendi. Şems geldi ve o karanlık odaya aşk mumunu yaktı. O mumun ışığında Mevlânâ, bildiği her şeyin aslında ne kadar az olduğunu gördü. Kitapları, ilmi, makamı bir kenara bıraktı ve aşkın ateşinde yanarak "pişti". İşte bu "pişme" hali, basîretin tam olarak açıldığı, aklın köle, aşkın sultan olduğu makamdır.

Mesnevî’de basîret, elde edilen bir bilgi değil, olunan bir haldir. O, aklın iflas ettiğini itiraf ettiği yerde başlar. Sâlik, kendi aczini ve hiçliğini anladığı an, Hakk’ın lütfu ona basîret gözünü ihsan eder. Aşk, basîretin hem anahtarı, hem de o gözle görülen manzaranın kendisidir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Basîret

Bir kavramı anlamak, onun komşularını tanımaktan geçer. Basîret, gören gözdür; Hikmet ise o gözün gördüğü şeyin ta kendisidir. Hikmet, eşyanın hakikatidir; her bir varlığın ilâhî ilme uygun olarak âlemdeki yerini, vazifesini ve Zât-ı Mutlak’a bakan yüzünü bilmektir. Basîret olmadan hikmet, kapalı bir hazine sandığıdır. Basîret, o sandığı açan anahtarın ismidir.

Bu yolda önümüze çıkan bir diğer ulu yoldaş ise Fusûsu'l-Hikem’dir. Bu eserin ismi bile, basîret ile olan derin bağını fısıldar: “Hikmetlerin Yüzük Taşları.” Her bir peygamberin hakikatine yerleştirilmiş o eşsiz hikmet taşı, ancak basîret gözüyle temâşâ edilebilir. Fusûs, akl-ı maaş ile okunacak bir kitap değildir; o, basîret talimnamesidir. Her bir “fass” yani bölüm, sâlikin kalp gözünü farklı bir tecellîye açmak için bir alıştırmadır. Fusûs, basîret sahibi bir kalbin kâinatı nasıl okuduğunun en muhteşem şerhidir ve aynı zamanda o okumayı öğreten bir mürşid-kitaptır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini oluşturan üç ulu pınar, basîret pınarından kana kana içmiş ve bizlere de o sudan ikram etmektedir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin külliyatında basîret, en çok “edeb” ile kol kola yürür. Terzibaba için basîret, kuru bir bilgi değil, bir hâl, bir duruştur. En temel misali, Hz. Âdem ile İblis’in hâlidir. Hz. Âdem, hatasını nefsine izâfe ederek edebi seçti. Bu, basîretin ta kendisiydi. Çünkü o, fiilin halk edilişinin Hakk’tan, ama o fiile yönelmenin kuldan olduğunu görme basîretine sahipti. İblis ise kördü; hatasını doğrudan Hakk’a yükledi. Terzibaba’nın sohbetlerinde basîret, Hakk’ın Cebbâriyyet sıfatı karşısında haddini bilmek, fiillerin ardındaki fâil-i mutlakı görmek ama kendi kulluk vazifesini de unutmamaktır.

İkinci pınarımız, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Fusûsu'l-Hikem’idir. Burada basîret, Vücûd’un, yani varlığın tekliğini idrâk ettikten sonra, o tek Vücûd’un çokluk âlemindeki sayısız tecellîsini de yerli yerince görebilme kabiliyetidir. Bu, tenzih-teşbih dengesi dediğimiz o hassas mîzândır. Hakiki basîret sahibi ârif, Hakk’ı hem âlemlerden münezzeh (tenzih) hem de âlemlerin içinde her an tecellîde (teşbih) olarak görür. Bu, A'yân-ı Sâbite’nin, yani eşyanın ilâhî ilimdeki hakikatlerinin, dış dünyada nasıl zuhûra geldiğini seyretme sanatıdır.

Üçüncü pınarımız, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’idir. Mevlânâ, basîreti bize kalbimize işleyen hikâyelerle anlatır. Onun “Körlerin Fili Tarifi” kıssası, basîretsizliğin en güzel tasviridir. Karanlık odadaki fili elleriyle yoklayan körlerden her biri, filin sadece bir parçasını tutar ve fili ondan ibaret zanneder. İşte akl-ı cüz'î, bu körler gibidir. Basîret ise o odaya bir mumla girmek ve filin bütününü görmektir. Mevlânâ’ya göre bu mumu yakan ateş, Aşk’tır. Akıl, kıyıda çakıl taşları sayarken, Aşk, denize dalar ve incileri çıkarır.

Değerlendirme

Basîret, tek bir pencereden bakmak değildir. O, hakikat sarayının her bir penceresinden âlemi farklı bir derinlikte seyredebilme sanatıdır. Terzibaba Hazretleri’nin dilinde o, kulun Rabbi karşısındaki edebini kuşanmasıdır. Şeyh-i Ekber’in irfanında, Vahdet deryasında kesret dalgalarını seyretme ve zıtların birliğine şahit olma hikmetidir. Mevlânâ’nın gönlünde ise aklı geride bırakıp Aşk’ın kanatlarıyla uçarak hakikate vasıl olmaktır.

Bu üç ulu mürşidin de öğrettiği en temel sır şudur: Basîretin önündeki en büyük perde, insanın kendisidir. Kendi nefsi, vehmi, aklı, bildiğini zannetmesidir. Bu perdeleri kaldırmanın yolu ise teslimiyet, samimiyet ve muhabbettir. Yol, gözü dışarıdan içeriye, eşyadan eşyanın sahibine, fiilden Fâil’e çevirme yoludur. Cenâb-ı Hakk, hepimize kendi körlüğümüzü gösterecek ve Zât’ının nûruyla bakan bir kalp gözü, bir basîret nasip eylesin. Böylece bizler de körlerin fili tartıştığı bu karanlık odadan, hakikatin güneşiyle aydınlanmış o vuslat sabahına uyanalım. Amin.