Halilullah

Halilullah, "Allah'ın dostu" demekle geçiştirilecek bir unvan değildir. O, bir hâldir; kulun Hakk ile olan münasebetinde eridiği, ikiliğin perdesinin aralandığı, dostluğun en ileri derecesine ulaştığı bir tecellî durağıdır. Cenâb-ı Hakk’ın, Hz. İbrahim’e bahşettiği bu şerefli isim, her bir sâlikin seyr-i sülûkunda varmayı arzuladığı bir şuur ufkunu işaret eder. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin irfan sofrasında Halilullah makamı, sadece geçmişte kalmış bir peygamber kıssası değil, bugün de yaşayan ve mürşid-i kâmil rehberliğinde tadılan bir hakikattir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

“Halilullah” terkibinin merkezindeki “Halil” kelimesi, Arapça’da “hullet” kökünden gelir. Hullet, lügatte en samimi, en derin, arasına hiçbir şeyin giremediği dostluk demektir. Tasavvuf ıstılahında bu mânâ daha da derinleşir. Hullet, dostun sevgisinin, dostun bütün varlığına sirayet etmesi, adeta onunla iç içe geçmesi, bir nevi “tahallül” etmesidir. Bu, iki ayrı varlığın muhabbeti değil, kulun kendi varlık vehminden sıyrılarak Hakk’ın varlığında fâni olmaya yüz tuttuğu, Zâtî bir muhabbetin tecellîsidir. Artık seven de sevilen de, gören de görünen de bir olmaya başlar. Terzibaba Hazretleri bu sırrı şöyle açar:

İşte bunu böylece idrak edip giyinmek “Hullet” elbise giyinmek yani, bunu giyinmek için de Esma-ı Hüsnanın manalarının kişide mevcut olması zaten var da zuhura çıkması veya idrak etmesidir. Bunları idrak ettiği zaman o kaftanı giymiş oluyor. Hullet dostluk elbisesi dediği budur. Halil İbrahim’in ismi de buradan kaynaklanıyor.

Halil olmak, ilâhî isimlerin mânâlarını kendi varlığında seyretmektir. O isimlerin tecellîleri, sâlik için bir “kaftan” olur. Bu, Hakk’ın sıfatlarıyla sıfatlanmanın, ahlâkıyla ahlâklanmanın en ileri mertebelerinden biridir. Bu dostluk elbisesini giyen kul, artık kendi fiillerinin fâili olmadığını idrak eder. Bu, Tevhid-i Ef'âl mertebesidir; yani fiillerin birliğinin idrak edildiği, [Lâ fâile illâllah](/wiki/la-faile-illallah) (Allah'tan başka fâil yoktur) sırrının yaşandığı makamdır.

Hz. İbrahim’in bu makama seçilmişliği, Kûr’ân-ı Kerîm’de de işaret edilen özel bir durumdur. O, insanlık tarihinde tefekkürün ve tevhid arayışının seyrini değiştiren bir öncüdür. Cenâb-ı Hakk, peygamberler silsilesi içinde bazılarını diğerlerine üstün kılmış ve onlara özel mertebeler bahşetmiştir.

Şüphe yok ki. Allah Teâlâ Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim'in sülâlesini ve İmrân’ın hanedanını âlemler üzerine seçkin kıldı.

Bu Âyet-i Kerîme (Âl-i İmrân, 3/33), bir silsileyi, bir mertebeler zincirini önümüze koyar. Hz. Âdem ile başlayan beşeriyetin yeryüzü serüveni, Hz. Nûh ile bir arınma ve kurtuluş (necât) mertebesine geçmiş, Hz. İbrahim ile de tevhidî düşüncenin, yani fânî olan her şeyden yüz çevirip sadece Bâkî olan Hakk’a yönelme şuurunun zirve yaptığı bir döneme girmiştir. Bu seçilmişlik, Hz. İbrahim’in şahsında bütün bir “İbrahimiyyet” mertebesine verilmiş bir lütuftur. Bu mertebe, her sâlikin kendi içinde keşfetmesi gereken bir hakikattir. Terzibaba Hazretleri’nin de buyurduğu gibi:

(Ne var âlemde o var Âdem de) hükmü ile her birerlerimizde de bu İbrâhîmiyyet mertebesi bünyemizde mevcuttur, ancak onu ortaya çıkarmak için bir çaba ve çalışmaya ihtiyaç vardır.

Hz. İbrahim’in bu mertebeye yürüyüşü, meşhur kıssasında sembolik bir dille anlatılır. Mağaradan çıkıp geceleyin bir yıldız görür, “Bu benim Rabbimdir” der. Yıldız batınca, “Ben batanları sevmem” (Lâ ühıbbü'l-âfilîn) diyerek ondan yüz çevirir. Sonra Ay’ı, sonra Güneş’i görür, aynı süreci yaşar. Bütün bu kevnî (âfâkî) varlıkların gelip geçici, fânî olduğunu idrak edince, yüzünü tamamen onları halk eden, batmaktan ve doğmaktan münezzeh olan Zât’a çevirir. Bu, akl-ı cüz’îden akl-ı küll’e, kesretten (çokluktan) Vahdet’e (birliğe) doğru bir seyrin en güzel misalidir. Terzibaba Hazretleri, kendi divanında bu yolculuğu şöyle dile getirir:

Bir gece çıktı mağaradan, İbret aldı yıldızdan, aydan, Güneşi gördü sonradan, Rabb’i zannetti gariban.

O da kaybolunca bir vakit, Bozuldu yaptığı akit, Anladı Rabb’ını o vakit, Batanlardan Rabb olmaz diye.

“Halil” dedi Rabbım, candan, Tevhidi bildi her yandan, Hullet giydi hemen baştan, Canan oldum bugün diye.

Bu şiir, Halil olmanın yol haritasını çizer: Fânî olan her şeye “Rabbim” demekten vazgeçmek, onlardaki emanet güzelliğin Sahibine yönelmek ve nihayetinde O’nun dostluk elbisesi olan “hullet”i giyinmek. Bu, sadece zihnî bir anlama değil, bütün varlığıyla yaşanan bir teslimiyettir. Bu teslimiyetle sâlik, hayata ve kendine artık dar kalıplar içinde bakmaktan kurtulur. Bu yeni şuur, Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği gibi, bir tefekkür yolculuğudur:

Bu yolculuğumuzun iskelesi (İbrâhîmiyyet,) vasıtası, “Levhalar ve çiviler” ile yapılmış, beden gemimiz, kaptanı da Hakikat-i Muhammediyye’ye uyum sağlamaya çalışan “ aklımız” dır.

Bu dostluk makamı, Ahadiyyet (mutlak birlik) mertebesinin, görünür âlem olan Hazret-i Şehadet’te bir insan suretinde zuhûrudur. Bu yüzden İbrahimiyyet mertebesi, şeriat, tarikat, hakikat ve marifet katmanlarında farklı vechelerle anlaşılır. Şeriatta O, putları kıran bir peygamberdir. Tarikatta nefs putunu kıran sâlikin rehberidir. Hakikatte, varlıkta Hakk’tan başkasını görmeyen ârifin hâlidir. Marifette ise, Hakk’ın kendi varlığını, Halil isminin mazharı olan kulunun aynasından seyretmesidir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Halilullah: Aslı ve Mertebesi

Halillik hâli, sadece tarihte kalmış bir unvan değil, her devirde hakikat yolcusunun giyinmesi gereken bir "hullet", yani bir dostluk elbisesidir. Bu makamın seyr-i sülûk yolundaki yeri, sâlikin kalbinde nasıl tecelli ettiği, irfan mektebinin temel derslerindendir. Halilullah makamı, Cenâb-ı Hakk’ın varlık mertebelerindeki inişinin ve kulun O’na doğru yükselişinin kesiştiği ilk duraktır. O, âlemleri halk ederken Zât'ından sıfatlarına, sıfatlarından isimlerine, isimlerinden fiillerine ve bu şehadet âlemine tenezül etmiştir. Kulun yolculuğu ise bu sıranın tersinedir; fiillerden isimlere, isimlerden sıfatlara ve nihayetinde Zât’a doğru bir yükseliştir. İbrahimî makam, bu yükselişin başladığı yer, fiillerin tek bir Fâil’e ait olduğunun idrak edildiği Tevhid-i Ef'âl mertebesidir.

Tevhid-i Ef'âl Kapısı: Lâ Fâile İllâllah

Halilullah makamını anlamak, her şeyden evvel Tevhid-i Ef'âl sırrını anlamakla mümkündür. Zira bu makam, bu tevhid mertebesinin peygamberidir. Terzibaba Hazretleri, irfan mektebinin bu ilk ve temel dersini şöyle ortaya koyar:

Makamı: “Tevhid-i Ef’al.” Yani makam ismi Zikri: “Ya FETTAH” dır. Âlemi: “Âlemi şehadet,” madde müşahede âlemidir. Peygamberi: “İbrâhim (a.s.)” dır. Lâkabı: “Halilûllah” dır. Allah’ın dostu hullet elbise giydirdi Kelimesi: yani buradaki gidişin istikameti veya aldığı isim “Lâ faile illellah” Faili mutlak ancak ALLAH dır. Seyr-i: “Seyr-i ilâllah” ALLAH’a seyr dir.

Bu satırlar, Halilullah makamının bir haritası gibidir. Yolculuğun ismi "Seyr-i ilâllah", yani Allah'a seyirdir. Rabbe veya Rahman'a değil, doğrudan Uluhiyet mertebesine yönelen bir yolculuğun ilk adımıdır. Bu yolculuğun parolası ise "Lâ fâile illâllah"tır: "Allah'tan başka fâil (işi yapan, fiili işleyen) yoktur."

Bu, sâlikin kendi varlığında ve dış âlemde gördüğü her türlü hareketin, her fiilin, her olayın ardındaki tek ve mutlak Fâil'in Hakk olduğunu idrak etmesidir. Artık "ben yaptım, sen yaptın, o yaptı" ikiliği kalkar. Konuşanın, işitenin, görenin, yürüyenin, duranın hakikatte O olduğu şuuruna varılır. Bu, kuru bir bilgi değil, bir yaşantıdır. Kişi, kendi nefsine atfettiği bütün fiilleri sahibine iade eder. Bu teslimiyet, dostluğun ilk şartıdır, çünkü "sen" ve "ben" davası güdülen yerde dostluk olmaz.

Bu mertebenin kemali Fenayı ef’aldir, كُلُّ هَالِكٌ yani fiillerin maddenin helak olmasıdır, bu mertebede kesin olarak bilinmelidir ki afakta ve enfusta her bir şeyin faaliyeti yoktur, veya hiçbir şeyin faaliyeti yoktur, bütün faaliyet Hakk’a mahsustur.

Bu idrak, sâlik için büyük bir devrimdir. Kendi varlığının, kendi iradesinin bir hiç olduğunu, bütün varlığın O’nun kudret elinde bir alet olduğunu anlar. Bu anlayış, özellikle başa gelen musibetler karşısında hassas bir mizan gerektirir.

İnsan eli ve tesiri olmadan, hakk’ın eli ve kudreti ile olanlar, Zelzele, toprak kayması, fırtına, yağmur, yıldırım çarpması, yangın, açlık, gibi hadiseler hakkında zâhiren “merkezinde” dir, diyebilir isekte! Aslında bu hususta sadece susup ibretle seyretmek daha isabetli bir durum olacaktır. Çünkü bütün bu hadiselerin içinde yaşayan insanlar var ise, ve bunlarda başlarına gelen, bu felâket ismini alan, olaylardan zarar görüyor ise, o zaman bunlara merkezinde dir dediğimizde, “Hakk’a haşa şuur altı merhametsiz” damgası vurulabiliriz.

İrfan yolu, meseleleri basite indirgemez. "Her şey O'ndan" demek kolaydır, ama bu idrakin içinde erimek, Hakk'ın celâl tecellisi karşısında da cemâlini müşahede etmek, Halil'in makamıdır. Bu makamda sâlik, "Mülk O'nundur, dilediği gibi tasarruf eder, kimse hesap soramaz" teslimiyetine erer. Artık şikâyet biter, ibretle seyir başlar. Bu, dostun her fiilinden razı olmanın ilk adımıdır.

Hullet Elbisesi ve Tahallül Sırrı: Dostluğun Hakikati

Bu dostluk, iki ayrı varlığın birbirine muhabbeti gibi değildir. Terzibaba Hazretleri, "Halil" kelimesinin köküne inerek bu dostluğun hakikatini, yani tahallül sırrını açar.

İbrahim (a.s.) ın beşer ma’nâsında, dost iki ayrı varlık birbirine olan muhabbeti gibi zannediyoruz. İbrahim (a.s.) ın dostluğu böyle değil, likâ, mülâki, Halil, (4/125)hullet, tahallül, bu hadiseyi gerçekten o bölümünde Muhiddin-i Arabi hz leri şahaser bir şekilde anlatmış, Halil, hullet; tahallül, sevenin sevilende bütün özellikleri ile birlikte tahallul etmesidir. Yani şekerin çayın içindeki tahallülü gibidir.

Şeker, çayın içinde eridiğinde artık ondan ayrılamaz hale gelir. Üçü birbiri içinde "tahallül" etmiş, yeni bir hakikat olmuştur. Halillik, Hakk'ın kulun varlığına, kulun da Hakk'ın varlığında böylece sirayet etmesi, aradaki "gayrılık" perdesinin kalkmasıdır. Bu, Âfak (dış âlem) ve Enfüs'ün (iç âlem) ilk defa birleştiği, sâlikin kendini ve bütün varlığı Hakk'ın bir fiili olarak gördüğü noktadır.

İşte bu yüzden burası dostluk, yani hullet mertebesidir. İbrâhim (a.s.) mın Halil olması bu yüzdendir. Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk’ın fiilleri olduğunu, dolayısıyle kendi vasıtasıyla Hakk’ın icraatta bulunduğunu idrak etmesidir.

Bu idrak, sâlike bir elbise giydirir. Bu elbisenin adı hullet, yani dostluk elbisesidir. Bu, manevi bir kisvedir ve bu elbiseyi giyen, Hakk'ın koruması altına girer.

İşte bunu böylece idrak edip giyinmek “Hullet” elbise giyinmek yani, bunu giyinmek için de Esma-ı Hüsnanın manalarının kişide mevcut olması zaten var da zuhura çıkması veya idrak etmesidir. Bunları idrak ettiği zaman o kaftanı giymiş oluyor. Hullet dostluk elbisesi dediği budur.

Bu elbise, Esmâ-i Hüsnâ'nın manalarıyla dokunmuş bir kumaştır. Sâlik, seyr-i sülûkunda Hakk'ın isimlerinin manalarını kendi varlığında idrak ettikçe, o isimlerin tecellileriyle ahlaklandıkça, bu elbiseyi de parça parça giyinmiş olur. Nihayetinde bütün isimlerin manaları onda tahakkuk edince, o, Hakk'ın fiillerine bir ayna, Hakk'ın tecellilerine bir mazhar olur. Halil İbrahim'in sırrı budur. O, bütün varlıkta Hakk'ın tahallül ettiğini, her şeyin içine sirayet ettiğini müşahede eden "ilk tevhidin babası"dır.

Peygamberler Silsilesinde İbrahimî Makamın Yeri

Her peygamber, manevi yolculuğun bir mertebesini, bir tevhid durağını temsil eder. Hz. Adem'den (a.s.) Efendimiz'e (s.a.v.) kadar uzanan bu silsile, kulun Hakk'a yükselişinin de bir haritasıdır. Bu haritada Hz. İbrahim'in yeri, bir dönüm noktasıdır.

“Adem” safiullah, “Nuh” neciullah, “İbrahim” halilullah, İbrahim’den (a.s.) sonra “Sıratullah” başlıyor. Adem iskeletinde, bahçesinde saflaşma vardır, “Safiullah” işte biz önce Allah’ın safları olacağız, saf demek nefsaniyetinden arınmış Hakkı kendinde saf halde bulmuş, yani işlenecek madde demektir saf madde... İbrahim’e (a.s.) kadar olanlar bunlardır, İbrahim’de (a.s.) “Sıratullah“ başlıyor yani Allah’a yolculuk başlıyor. Yani diğerleri sathi bir gidiş oluyor, o helezon şeklinde yukarıya çıkış oluyor.

Hz. Adem ile başlayan "saflaşma" ve Hz. Nuh ile devam eden "kurtuluş" yolculukları, bir hazırlıktır. Sâlik, bu mertebelerde nefsini arındırır, şeriatın edebiyle donanır. Ancak asıl yolculuk, Allah'a giden dosdoğru yol olan Sıratullah, Hz. İbrahim ile başlar. Bu, artık "kuldan Hakk'a" doğru yapılan bilinçli bir seyr-i ilâllah yolculuğudur. Bu yüzden Hz. İbrahim, tevhid mertebelerinin tasnifinde "Fiillerin Birliği"nin peygamberidir.

"Allah'tan başka fail yoktur" kelimesinin tecellisi, melikiyetin zuhur edici peygamberi olan "Açıkça görünen Melik'ten başka fail yoktur" (fiiller) Halil İbrahim Resulullah İbrahim Halilullah'tır.

Bu tasnife göre manevi yolculuk, basamak basamak ilerler:

1. Fiiller (Ef'âl) Mertebesi: Hz. İbrahim (Halilullah) - "Lâ fâile illâllah"
2. İsimler (Esmâ) Mertebesi: Hz. Musa (Kelimullah) - "Lâ mevcûde illâllah"
3. Sıfatlar Mertebesi: Hz. İsa (Ruhullah) - "Lâ mevsûfe illâllah"
4. Zât Mertebesi: Hz. Muhammed (Habibullah) - "Lâ ilâhe illâllah"

İbrahimî makam, bu kutlu yolculuğun temelidir. Bu temeli sağlam atmayanın, yani fiilleri Hakk'a teslim etmeyenin, isimler ve sıfatlar âlemine yükselmesi mümkün değildir. Bu yüzden Kâbe-i Muazzama'da, Zât tecellisinin mahalli olan Beytullah'ın hemen karşısında bir de Makam-ı İbrahim vardır. Biri Uluhiyet ve Naz makamı, diğeri Ubûdiyet ve Niyaz makamıdır. Biri Hüvviyet'in sırrıyla kararmış, diğeri aşkın ateşiyle sararmıştır. Bu iki makam, birbirine ayna olup ilahi muhabbeti seyrettirirler. Bu Makam-ı Cem'de, yani Kâbe'de, Museviyet ve İseviyet makamları da Muhammediyet potasında toplanmıştır. Kudüs'teki tecelliler, Kâbe'ye nakledilmiş, Halil'in başlattığı yolculuk, Habib'in makamında kemâle ermiştir.

Ateşin Serinlediği Makam: İbrahimiyyetin Hususiyeti

Hz. İbrahim denince akla gelen en büyük mucizelerden biri, Nemrud'un ateşine atılıp yanmamasıdır. Bu hadisedeki ilahi hitabın inceliğine dikkat çekilir:

Diye Hakk tarafından, Zât-î bir hitap geldi. Bunun üzerine Esmâ kaynaklı olan “ateş” ne yapması lâzım geldiğini anlamak için Zât-î hitabın devamını dinlemeye başladı. “İbrâhîm üzerine” diye Kelâm-ı İlâhî devam edince, ateş anladı ki; burası husûsî bir makamdır. Çünkü eğer “İbrâhîm’in” üzerine deseydi sadece Hz. İbrâhîm’e tahsis edilmiş olacaktı. “İbrâhim” üzerine, denince bunun bir mertebe olduğunu ve bu mertebenin daha başka zuhur mahallerinin de olabileceğini anlamış oldu.

Sır buradadır. İlahi emir "İbrahim'in üzerine" değil, "İbrahim üzerine" şeklindedir. Arapça'daki bu fark, korumanın şahsa değil, makama yönelik olduğunu gösterir. O makamın adı İbrahimiyyet makamıdır, yani Halil'in, dostun makamıdır. Bu makama her kim vasıl olursa, kim o "hullet" elbisesini giyerse, dünyanın ve nefsin ateşi ona da "serin ve selametli" olur.

Hullet, “Esmâ-i İlâhiyye-Esmâül Hüsnâ” nın mânâları ile dokunmuş bir bütün kumaştır ki onu giyebilenlere aslı itibariyle varlıkta hiç bir şey zarar veremez, çünkü Hakk’ın koruması altındadır.

Bu makam, sâlikin seyr-i sülûkunda yaşayacağı bir mertebedir. Ne zaman ki kul, "Lâ fâile illâllah" sırrıyla bütün fiilleri Hakk'a teslim eder, kendi varlığından fâni olur, o zaman İbrahimî makama ayak basmış olur. O vakit, hasımların kurduğu mancınıklar, yaktığı ateşler, attığı iftiralar ona zarar veremez. Çünkü o artık kendi varlığıyla değil, Hakk ile kaimdir. Ateş, aslı olan Nûr'a döner ve yakıcılığını bırakır, sadece aydınlatır. Dışarıdan bakanlar onu ateşin içinde zanneder, ama o, dostunun bahçesinde serinlemektedir.

Terzibaba Geleneğinde Halilullah'in Yaşanması

Tasavvuf, kıssaları tarihî birer vaka olarak değil, sâlikin kendi manevî yolculuğunda her an tecrübe edeceği, yaşayan birer harita olarak okuma sanatıdır. Halilullah makamı, bir müzede sergilenen antika bir taç değil, gayret eden her canın başına takabileceği nurdan bir hâldir. Bu makamın aslı, kitap satırlarında değil, mürşid-i kâmil ocağında, nefs ile yapılan cihadda ve günlük hayatın anlarına sinmiş zuhurâtı okuyabilme firasetinde yaşanır. Halillik libası nasıl giyilir, gönül Kâbe’si nasıl mamur edilir ve Nemrud’un ateşi bugünün sâliki için ne ifade eder gibi soruların cevapları, Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin eserlerinde damıtılmıştır.

Mürşid, Mürid ve Nemrud'un Ateşi

Seyr-i sülûk, bir [Mürşid-i Kâmil](/wiki/mursid-i-kamil) rehberliğinde yürünür. Mürşid, sâlikin nazarında Hakk’ın bir aynasıdır. Bazen mürşidin bir emri veya işareti, müridin aklına, mantığına aykırı gibi görünebilir. Bu, tıpkı Hz. İbrahim’in ateşe atılmayı göze alması gibi, sâlikin kendi aklının ve nefsî hesaplarının ötesinde bir [teslimiyet](/wiki/teslimiyet) göstermesini gerektiren bir imtihan anıdır. Bu, Nemrud’un ateşine atılmaktır.

Terzibaba Hazretleri, mürşidin bu türden bir tasarrufunu ve müridin bu durumdaki hâlini şöyle şerh eder:

Yoksa bir Mürşid-i Kamil’e karşı bunu beyanek edebe uymaz. * * * Ama mürşidin sorusunda, mürşidin himayesi var. Bunun anlamı denebilir ki, aslında mümkün olmayan birşeye rağmen buna soyunmak tabir-i caizse Nemrud’un ateşine atılmaktır. Nemrud’un ateşine atılmak yani Mekr-i İlahi’ye düşmektir. Kesrette Vahdet görülmez ise, kesrette boğulmaktır. Ancak Mürşid-i Kamil sözüne uyulması bakımından ise bu aynı zamanda “ Halil ” liğin tatbikata geçmesidir diyebiliriz. Nemrud’un ateşi kelime olarak bakarsak, Rabbından bilme bakımından “ haza min fadli ” diyerek, Hz. Muhammed’in yatağına girme hali ile “ Halil ” liğin görünme yeridir. “ Halil ” lik görünmesi için o ateşe yani kesrete girilir.

“Nemrud’un ateşi” dediğimiz, aslında [kesret](/wiki/kesret) âleminin, yani çokluğun ve çeşitliliğin içidir. Bu âlemde, her şeyin ardındaki Bir’i, Vahdet’i göremeyen boğulur gider. Mürşidin emriyle o ateşe, yani imtihanın içine girmek ise bir boğuluş değil, “Halilliğin tatbikata geçmesi” olur. Çünkü sâlik orada kendi aklına, nefsine değil; mürşidinin himayesine, onun sözündeki ilahî sırra güvenmektedir. Bu, aklı bir kenara bırakmak değil, aklı sahibine teslim etmektir. O ateşin içinde, yani zorluğun ve imtihanın tam kalbinde, Hakk’ın bir ismi, bir sıfatı tecelli eder ve sâlik o tecelliye kulluk ederek o imtihanı geçer.

Bu teslimiyetin derecesi, sâlikin mürşidini nasıl gördüğüyle doğrudan alakalıdır. Eğer sâlik, mürşidi hâlâ etten kemikten bir şahıs olarak görüyorsa, o ateş onu yakar. Çünkü şüphe ve nefsî hesaplar, o ateşin odunlarıdır. Ama sâlik, mürşidinde Hakk’ı, hakikati müşahede edebilmişse, o ateşin yakıcılığı ortadan kalkar.

Kişi hala mürşid’deki hakkı, hakikati, Allahı görmeyip de onu kendi cismi içinde kişisel olarak görmüşse, bu soru ona sorulmaz Şeriatte Nemrud ateşi , Hakikatte Allahın “ Halil ” lik sırrının açılmasıdır. Mürşid’de hak (hakikati) müşahde etmede, ateş kişiyi yakmaz. Eğer cisim, zahir şeriatında kalınmış ise, o zaman ateş kişiyi yakar. İşte bu teslimiyettir ancak Adem’in teslimiyeti , Nuh’un teslimiyeti, İbrahim’in ve ilah… makamların teslimiyetleri ayrıdır.

Her peygamberin teslimiyeti, kendi mertebesinin bir yansımasıdır. Sâlikin de yolculuğu boyunca teslimiyetinin derecesi ve rengi değişir. [Tevhid-i Ef'âl](/wiki/tevhid) mertebesinin teslimiyeti başkadır, Sıfat ve Zât mertebelerinin teslimiyeti başkadır. Halilullah makamının talimi, bu ateşten, yani mürşide tam teslimiyet imtihanından geçmekle başlar.

Halil Gibi Tevekkül: Cüz'i İradenin Küllî İradede Fena Bulması

Nemrud’un ateşine atılma cesaretini gösteren o içsel hâlin adı [tevekkül](/wiki/tevekkul)dür. Bu, "ben elimden geleni yaptım, gerisi Allah'tan" diyen avamın tevekkülü değil; fiillerin, iradenin ve topyekûn varlığın sahibinin yalnızca Hakk olduğunu idrak etmenin getirdiği mutlak bir iç huzurudur. Bu, sâlikin kendi [cüz'i irade](/wiki/cuzi-irade)sini, Hakk’ın [Külli irade](/wiki/kulli-irade)sinde yok etmesi, eritmesidir. Bu hâlin en kâmil örneği, Hz. İbrahim’in ateşe atılırken sergilediği duruştur. Melekler yardıma geldiğinde, onlara dönüp bakmaması, bu tevhid sırrının en net ifadesidir.

Terzibaba Hazretleri, Gülşen-i Râz şerhinde bu inceliği şöyle açıklar:

Cüzî kudreti, küllî kudrette yok olur da Halil gibi Tanrı’ya dayanır. Cüzi kudret külli kudrette yok olur. Kendini evvelce cüziyyet olarak kabul etmesinin hükmünü ortadan kaldırıp kendinin külli bir varlık olduğunu idrak etmesidir. Bunu idrak ettikten sonra Halil İbrahim pey­gamber gibi Tanrı’ya dayanır. Ateşe atılırken ‘Bütün o dört büyük Melek sırayla geldiler. Sana yardım edelim.’ dediler. Azrail geldi ‘Emret, şunların hepsinin canını alayım.’ Mikail geldi ‘Emret, şuraya hemen yağmur yağdırayım, hemen ateşin tesirini keseyim.’ İbrahim (as) hiç birinden bir şey istemedi ve hepsine söylediği söz şu oldu: ‘Ben sizlerden bir şey istemem. İstesem Rabbımdan isterim. Rabbımdan dahi istemem. O beni benden daha iyi bilir.’ Bu tevekkül, teslimiyet içerisinde o ateş ona gül bahçesi oldu.

Bu, sâlik için büyük bir derstir. Meleklerden yardım istememek, sebeplere takılmak, Vasıtaya bakıp Müsebbib’i unutmak demektir. Hz. İbrahim’in "O beni benden daha iyi bilir" sözü, [Tevhid-i Ef'âl](/wiki/tevhid) makamının parolasıdır. Artık ortada isteyen bir "ben" ve istendiği bir "O" ikiliği dahi kalmamıştır. Fiil, fâil, mef'ûl bir olmuştur. Bu hâle erene ateş gül bahçesi olur. Sıkıntılar, rahmete; imtihanlar, ikrama dönüşür. Bu, sâlikin yolunda karşılaştığı her zorluğu "Halil gibi Tanrı'ya dayanarak" aşmasının usûlüdür. Kendi cüz'î aklı ve kudretiyle çırpınmayı bırakıp, Küllî Kudret'in akışına kendini bırakan, selamet sahiline çıkar.

Gönül Kâbe'sini Mamur Etmek ve Dostluk Libasını Giymek

Halillik sırrı, sadece pasif hâllerden ibaret değildir. Aynı zamanda aktif bir gayret, bir inşa faaliyetidir. Hz. İbrahim, nasıl ki oğlu İsmail ile [Kâbe](/wiki/kabe)’nin temellerini yükselttiyse, sâlik de kendi gönül Kâbe’sini masiva putlarından temizleyip Hakk’ın tecelligâhı hâline getirmekle mükelleftir.

Terzibaba Hazretleri’nin şiirleri, bu yola bir davetiyedir:

Dostluk libasın giymeye, Hakkı her dem bilmeğe, Cümle varlığı sevmeye, Hemen Halilullaha gel.

"Dostluk libası" yani hullet, Hakk’ı her an bilmek (zikir ve müşahede), var olan her şeyi sevmek (şefkat ve merhamet) ve bütün bunları "her dem" yaşamakla giyilir. Bu, bir hâl elbisesidir. Gönlü bu sevgi ve bilgiyle dolan, Halilullah’a, yani Allah’ın dostluğuna doğru bir adım atmış olur.

Bu dostluk, [nefs](/wiki/nefs) putlarını kırmadan elde edilmez. Kibir, haset, hırs, dünya sevgisi gibi her bir put, gönül Kâbe’sini işgal eden birer Nemrud artığıdır. Onları kırmak, Hz. İbrahim’in baltasını kendi içimizde kullanmaktır.

Gönül Kâ’be’ni eyle mamur, Kır nefsini olsun hamur, Geç kalma amir ol amir, Saltanatını kurasın diye.

Nefsini hamur gibi yoğurup ona Hakk’ın istediği şekli verebilen, kendi varlığının sultanı olur. Bu, Hz. İsmail’in kurban edilmesinde sembolleşen “azîm bir kurbânlık”tır. Sâlikin en sevdiği şeyi, yani kendi varlığını, benliğini, nefsini Hak yolunda kurban etmesidir. Bu kurban, bir yok oluş değil, daha âli bir varoluşa doğmaktır.

İşte bu gerçekten, “azîm bir kûrb’ânlık” tır, bu yolla (Halîl) olarak tahallül edip Hakk’a yaklaşmaktır. Rûhun cesetle olan tahallülü gibi, cesetmi, Rûh-u taşımakta, yoksa Rûhmu, cesedi taşımaktadır? ... İşte kimki bu mertebesi itibariyle kendi varlığında bulunan Hakk’ın varlığını idrâk eder işte o mertebeden tahallül ederek nasibini “halîl” ismiyle almış olur ki; o mertebesi itibariyle, (zibhin azîm) dir.

Bu “azîm kurban”, sâlikin kendi nefsini kurban edip, Hakk’ın varlığının kendi varlığına sirayet etmesine, yani tahallül etmesine izin vermesidir. O zaman sâlik, Halil isminden nasibini alır ve kendi varlığında bir bayram yaşar.

Zuhurât ve İşaretler: Günlük Hayatta Halilullah'ı Okumak

İrfan Mektebi, hakikati günlük hayatın en basit olaylarında, zuhurâtta arar ve bulur. Bir dükkân ismi, bir komşunun adı, bir rüya, yolda karşılaşılan bir olay… Uyanık bir sâlik için bunların hepsi Hakk’tan gelen birer mektuptur. Halilullah makamı da bu zuhurâtlar âleminde kendini sıkça gösterir.

Terzibaba geleneğinde bir sâlik, Esmâü'l-Hüsnâ üzerine yaptığı bir çalışmada yaşadığı bir tecelliyi şöyle kayda geçiriyor:

Unuttuğumuz bu konuyla ilgili bir zuhûrâtı da ilâve edelim, Bugün 22-08-2011 saat 14:00 da sokağımıza olan N.C... sokağa iki seneye yakın bir zaman önce açılan Halil Usta yemek salonunun yan tarafına Sebze Meyve Dünyası açıldı. ... Efendi Baban’dan gelen cevap: (Halil ustanın 8 sebze meyva dünyasının 9) olduğunu beyaneme gerek yok sanırım.

Dışarıdan bakan için bu, sıradan bir olaydır. Fakat sâlik için bu, üzerinde tefekkür ettiği bir konuya dair ilahî bir tasdiktir. "Halil Usta" ismi, o anki manevî hâlin bir anahtarı olur. Mürşidin cevabı ise, bu okumayı daha da derinleştirir. Bu, âlemi Hakk’ın ayetleri olarak okuma sanatıdır.

Yine bir başka eserde, bir alışveriş esnasında yaşanan basit bir karşılaşmanın nasıl bir irfan dersine dönüştüğünü görüyoruz:

Bu satırları yazmadan önce Cum’a pazarına alışveriş için çıktığımızda eski komşumuz Halil (8) bey’in hanımı “Ye-ter” hanımı gördük, büyük oğlunun Tu-nus’ta evleneceğinden ve büyükelçilikten randevu alıp nikahı kıydıracağından bahsetmiş. İşte bu alışverişten ve yazılanlardan ve bu alıntılardan Tûr-Nusret Baba’mın risâlet mertebesinden razı ve rağbet-i olduğu düşünülebilir.

"Halil" ismi yine bir işaret fişeği gibi parlar. Hanımının isminin "Yeter" olması, o anki tefekkürde bir mânâya bürünür. Sâlik, bu basit olaylardan yola çıkarak, kendi yolculuğu ve mürşidinin mertebesi hakkında derin sonuçlar çıkarır.

Bu okuma sanatı, insanların ahlakında ve fiillerinde de kendini gösterir. Vefat etmiş birinin arkasından konuşulan güzel ahlakı, doğrudan Halilullah makamının yeryüzündeki bir yansıması olarak yorumlanır:

Bu İbrâhim (a.s.)ın zâhiri özelliklerindendir. Eski çalışanın bahsettiği Ef’âl yani iş olarak kimseye karışmamasın hakîkatide Îbrâhim (a.s)’ın Ef’âli İlâhiyyeyi birlemesine dayanır.

Merhumun cömertliği, misafirperverliği, çalışanlarına karışmaması gibi özellikleri, Hz. İbrahim’in ahlakına bağlanır. Özellikle kimsenin işine karışmaması, Tevhid-i Ef’âl’i, yani bütün fiillerin Fâil-i Mutlak’tan olduğunu bilme hâlinin bir tezahürü olarak görülür. Bu, Halillik makamının sadece harikulade hâllerle değil, aynı zamanda güzel ahlak, cömertlik ve hoşgörü gibi somut ve yaşanabilir erdemlerle de kendini gösterdiğinin ispatıdır.

Kısacası, Halilullah olmak; Nemrud’un ateşine mürşid aşkıyla atılmak, cüz’i iradeyi Küllî İrade’de yok edip Halil gibi Hakk’a dayanmak, gönül Kâbe’sini putlardan temizleyip nefsini kurban etmek ve açılan bir dükkânın tabelasında, bir komşunun isminde, bir dostun güzel ahlakında O’nun dostluğunun işaretlerini okuyabilmektir.

Füsûsu'l-Hikem'de Halilullah

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu’l-Hikem eserinde, her bir peygamberin getirdiği hikmetin özünü parlatır. Hz. İbrahim’e (a.s.) geldiğinde ise, onu “Hikmet-i Müheyyemiyye” yani “Hayranlık ve Aşkın Şaşkınlığı Hikmeti” ile anar. Bu, Halilullah makamının aşk ile yoğrulmuş bir makam olduğunu anlamak için ilk kapıdır.

Şeyh-i Ekber’e göre, bir insan dostluğunun gereği olarak dostunun varlığında erimeyi, onunla hemhâl olmayı göze almalıdır. Hz. İbrahim’in Halilullah oluşu, onun büyük fedakârlıkları ve her şeyden vazgeçişi ile başlar. O, Hakk’a olan muhabbetinin galebe çalmasıyla fâni olan her ne varsa hepsine sırtını dönmüştür.

)da muhabbet-i Hak gālib ol- duğundan, Allah uğrunda babasından ve kavminden yüz çevirdi; ve Hak yo- lunda oğlunu zebha tasaddî eyledi; ve mâl-i kesîrini terketti; ve şiddet-i mu- habbetinden Hakk'ı, nûriyetin zuhûru hasebiyle mezâhir-i kevâkibde taleb edip, "Eğer Rabbim bana hidâyet etmez ve doğru yolu göstermezse, şaşırmış- lardan ve cemâl-i Hakta hayrete düşenlerden olurum.” (En’âm, 6/77) dedi. Bu hâllerin cümlesi galebe-i heyemândandır.

Bu büyük bir terk ediştir: Babasını, kavmini, oğlunu ve malını bir tek “Dost” uğruna gözden çıkarmıştır. Hakiki dostluğa talip olan, kalbinde Hakk’tan gayrı ne varsa, o putları kırmakla mükelleftir.

İbn Arabî Hazretleri, bu hali heyemân olarak isimlendirir. Heyemân, ilahi güzellik ve azamet karşısında aklın durduğu, aşk dolu bir kendinden geçme halidir. Hz. İbrahim, yıldızlarda, ayda ve güneşte Hakk’ı ararken, Cemâl-i Mutlak’ın tecellîsine hayran bir âşık gibi bakıyordu. Batan, kaybolan her şeyde fâniliği görüp, “Lâ ühıbbü’l-âfilîn” (Ben batanları sevmem) diyerek, sadece ve sadece Bâkî olan Dost’a yönelişinin ilanıydı bu.

Hullet Sırrı: Dostluk Elbisesini Giymek

“Halil” kelimesinin sırrı, kökünde yatar. Şeyh-i Ekber, Halil'in “hullet”ten geldiğini belirtir. Hullet, bir şeyin başka bir şeye tam olarak nüfuz etmesi, aralarında hiçbir boşluk kalmayacak şekilde iç içe geçmesi demektir. Bu iç içe geçmeye ise tahallül denir.

Ve “halîl” (خليل) muhibbin rûhu meyanında “tahallül” (تَخَلُّل) eden habibdir; ve “hullet” habîbde tahallül eden muhabbettir. Binâenaleyh İbrâhîm (a.s.) vücûd-ı Hakk'a mütehallil (مُتَخَلّل) ve vücûd-ı Hak dahi onda mütehallil olup şiddet-i heyemânından dolayı mâsivâ-yı Hak'tan i'râz edip Fâtır-ı semâvât ve arza müteveccih olduğundan Kelime-i İbrâhîmiyye “hikmet-i müheyyemiyye”ye mukārin kılındı...

Bu tarife göre Halil, sevdiğinin ruhuna sızan, onunla bir olan sevgilidir. Muhabbet o denli şiddetlenir ki, seven ve sevilen ayrımı ortadan kalkmaya başlar. Hz. İbrahim, Hakk’ın varlığına nüfuz etmiş, Hakk’ın varlığı da onun varlığına nüfuz etmiştir. Bu, iki ayrı varlığın dostluğu değil, bir Tevhid muktezası, bir Cem makamı halidir.

Bu sırrı daha da açan İbn Arabî Hazretleri, Halil isminin hem fâil (eden) hem de mef’ûl (edilen) manasına geldiğini söyler. Yani Hz. İbrahim, hem Hakk’ı seven ve O’nun sıfatlarına bürünen (fâil), hem de Hakk tarafından sevilmiş ve O’nun muhabbetinin istilasına uğramış (mef’ûl) olandır.

İbrâhîm Halîl (a.s.)'ın "halîl" olarak adlandırılması, İlahi Zât'ın sahip olduğu bütün sıfatlara Halîl'in zâtının dahil olması ve onları kuşatması sebebiyledir... Bu sebeple, İlahi sıfatlar ve isimler İbrâhîm (a.s.) ile ve Cenâb-ı İbrâhîm de isim ve sıfatların mazharlarıyla tamamen hakkıyla kâim oldu... Bu sebeple birinci duruma göre, "Halîl" adlandırması "fâil" (eden) anlamında; ve ikinci duruma göre de "mefûl" (edilen) anlamında olur.

Halilullah, ilahi sıfatların tamamını kendi varlığında seyreden, o sıfatların tecelligâhı olan kâmil bir aynadır. O, Hakk’ın bütün isimlerini kendinde toplamış, o isimlerin hakkını vererek onlarla var olmuştur. Bu, âşığın, mâşukunun boyasıyla tamamen boyanmasıdır.

Nübüvvet Vehhî’dir, Kesbî Değil

Peygamberlerin bu yüksek makamları, çok çalışarak elde ettikleri bir mertebe değildir. Şeyh-i Ekber, bu konuda net bir çizgi çizer. Nübüvvet ve risalet, kulun çabasıyla kazanılan (iktisabî) bir şey değil, tamamen ilahi bir seçim ve lütuf olan (vehhî) bir bağıştır.

Bilinmeli ki, peygamberlik ve elçilik ilâhî bir özellik olduğunda, onlarda yani şeriat getiren peygamberlikte kazanmaktan (kesb) bir şey yoktur. Allah Teâlâ'nın onlara olan atâyâsı, bu kabîlden mevâhib oldu ki cezâ değildir; ve onun üzerine onlardan cezâ taleb etmez. Binâenaleyh onun onlara i'tâsı in'âm ve ifdâl tarîki üzeredir. Böyle olunca "Biz ona İshak ve Ya'kūb'u vehb ettik” (En'âm, 6/84) dedi, ya'ni İbrâhîm Halîl (a.s.)a.

Hakk, lütfunu dilediğine verir. O’nun Vehhâb ismi, karşılıksızca veren demektir. Peygamberlik de bu ismin en büyük tecellîlerindendir. Cenâb-ı Hakk, Hz. İbrahim’e evlatlarını “vehebna” yani “biz hediye ettik, bağışladık” diyerek verir. Bu makamlar, çalışarak çıkılan bir merdiven değil, Hakk’ın kulunu kendi katına çektiği bir lütuf asansörüdür. Kulun yapması gereken, o lütfa ayna olabilecek bir kalbî saflığa ve teslimiyete ermektir.

İmamet ve Hilafet: Kelimelerdeki Hikmet

Şeyh-i Ekber’in irfanı, Kur’ân-ı Kerîm’deki tek bir kelimenin bile rastgele kullanılmadığını öğretir. O, peygamberlere verilen unvanlar arasındaki ince farklara dikkat çeker. Hz. Davud’a (a.s.) doğrudan “Biz seni yeryüzünde halîfe kıldık” denilirken, Hz. İbrahim’e “Ben seni insanlara imam kılarım” buyrulur.

Ve aynı şekilde İbrâhîm Halîl hakkında "Ben seni nâsa imâm kılarım" (Bakara, 2/124) dedi ve "Seni nâsa halîfe kılarım" demedi. Gerçekte biz biliriz ki, muhakkak burada imâmet, hilafettir. Lakin o, onun gibi değildir. Çünkü onu isimlerinin en özeli ile zikretmedi. Ve o hilafettir.

İbn Arabî Hazretleri burada bir nüansa işaret ediyor. Elbette imâmet (önderlik), hilafet (vekâlet) manasını içinde barındırır. Fakat “halife” kelimesi, Hakk’ın vekili olma manasında daha özel bir ifadedir. Şeyh-i Ekber, her peygambere verilen vazifenin ve unvanın, onun getirdiği hikmete ne kadar uygun olduğunu gösteriyor.

Yine, Hz. İbrahim’in rüyasında oğlunu kurban etme emrini alması ve bunu yoruma tâbi tutmadan doğrudan uygulamaya kalkması da onun makamının bir başka yönünü gösterir.

Ya'nî İbrâhîm (a.s.) rü'yâsında oğlunu boğazlar gördü; his aleminde de öyle yaptı; ve rü'yâsını ta'bîr etmedi.

Bu, mutlak teslimiyetin ve ilahi emrin suretine değil, hakikatine bağlılığın en kâmil örneğidir. Rüya tabire muhtaç bir hayal değil, doğrudan bir emir olduğunda, Halil gibi bir dosta düşen, tereddütsüz itaat etmektir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Halilullah İbrahim Aleyhisselâm'ın ateşte yanmaması meselesi, irfan yolcuları için zıtların nasıl birleştiğini, hakikatlerin nasıl dönüşebildiğini gösteren Cem makamının en parlak tecellîlerinden biridir. Ateşin fıtratı yakmaktır. Bu, bizim âdetler âleminde bildiğimizdir. Lâkin Hakk'ın bir de hakikatler âlemindeki tasarrufu vardır. Ateş, kendi başına var olan bir kuvvet değildir; Hakk'ın bir emrini yerine getiren bir tecellîdir. Hakk ona "Yak!" derse yakar, "Serin ol!" derse serin olur. Halilullah'a tecellî eden, ateşin yakıcılık sıfatı değil, Hakk'ın "Ey ateş! İbrahim'e karşı serin ve selametli ol!" (Enbiyâ, 69) emrinin hakikatiydi.

Şeyh-i Ekber bu durumu şöyle izah eder:

Zîrâ İbrâhîm (a.s.) onun rü'yeti (görünüşü) ile ve onun ilminde, muhakkak hayvandan ona mücâvir (komşu) olan kimseyi ta'lîm eden (öğreten) bir sûret (biçim) olduğu müteavved (alışılmış) ve mütekarrer (yerleşmiş) olmakla müteazzeb (azap görmüş) oldu. Halbuki kendi hakkında onda ve ondan Allâh'ın murâdını (isteğini) bilmedi. Ve bu âlâmın (elemlerin) vücûdundan (varlığından) sonra kendi hakkında sûret-i levniyye-yi nâriyyenin (ateşin renkli biçiminin) şühûduyla (görülmesiyle) beraber, berd ü selâm buldu. O ise, nâsın (insanların) gözlerinde nâr idi.

Buradaki incelik şudur ki, Hz. İbrahim dahi ateşi ilk gördüğünde, beşeriyetinin gereği olarak bir vehim yaşamıştır. Lâkin ateşe atıldığı an, o vehim perdesi kalktı ve hakikat tecellî etti. O, ateşin kırmızı rengini, alevli sûretini görmeye devam ediyordu; fakat hissettiği şey serinlik ve selâmetti. Dışarıdan bakanlar için ateş, ateş olarak kalmıştı. Zıtların birliği budur: Aynı anda, aynı mekânda, bir sûretin iki farklı hakikatle zuhûr etmesi. Birine azap gibi görünen, diğerine rahmet olur. Bu, bakanın kalbinin mertebesine bağlıdır.

Bu sır, sadece Halilullah'a mahsus bir lütuf olarak kalmaz; âhiret ahvâline dair de bir kapı aralar. İbn Arabî Hazretleri, bu hadiseden yola çıkarak Cehennem ehlinin durumuna dair derin bir tefekkür sunar.

Ve ehl-i nâra gelince, onların meâli naîmedir; velâkin nâr içindedir. Zîrâ müddet-i ikābın intihâsından sonra, sevret-i nâr için, onun içinde olan kimseler üzerine, berd ü selâm olmak lâbüddür; ve bu naîmdir. İmdi istîfâ-yı hukūktan sonra ehl-i nârın naîmi, nâra ilkā olunduğu hînde, Halîlullah'ın naîmidir.

Buna göre Cehennem ehli, azap müddetleri dolduktan sonra, o ateşin içinde bir tür nimete kavuşacaklardır. Ateşin sûreti değişmeyecek, fakat onlara olan tesiri, Halilullah'a olduğu gibi "berd ü selâm" yani serinlik ve esenliğe dönüşecektir. Çünkü Hakk'ın Rahmet sıfatı, Gazap sıfatını kuşatır. Azap, bir terbiye ve temizlenme sürecidir. Süreç tamamlandığında, o azap aletinin kendisi, o kimsenin fıtratına uygun bir nimete dönüşür. Halilullah'ın nimeti, bu en son tecellînin dünyadaki bir öncülüdür.

Bu nasıl mümkün olur? Cevap, varlığın karşılıklı bir ayna gibi işlemesinde yatar. Bizler, Hakk'ın isim ve sıfatlarının tecellî ettiği birer ayna gibiyiz. Ama aynı zamanda Hakk da, bizim ezeldeki hakikatlerimizin, yani A'yân-ı Sâbitemizin zuhûr ettiği bir aynadır.

Bizim aynalarımızda Hakk'ın varlığı, bizim hallerimizin gerektirmesine göre görünür; ve her birimizin hakikatleri olan sabit hakikatlerimiz de, Hakk'ın varlığında, Hakk'ın isteğiyle değil, ancak kendilerinin zâtî özellikleriyle ve özel yatkınlıklarıyla görünür.

Hakk'ın tecellîsi, bizim istidadımız neyi gerektiriyorsa ona göre belirir. Nemrud'un aynasında Hakk'ın Kahhâr ismi tecellî ederken, İbrahim'in (a.s) aynasında Latîf ve Selâm isimleri tecellî etti. Ateş, bu iki aynaya yansıyan ilâhî isimlerin bir aracısıydı. İbrahim'in "sabit hakikati" o ateşi bir esenlik olarak kabul etmeye yatkındı. Bu karşılıklı iç içe geçiş (tahallül), ateşi gül bahçesine çeviren sırrın ta kendisidir.

Bu âlemin kendisi, bir "hayalin hayali"dir. Gördüğümüz sûretler, hakikatlerin kendisi değil, onların gölgeleridir.

Şerh: "Hayal-i nakş-bend"den kastedilen, ilâhî ilimde bulunan eşyanın suretleridir. Bu hayalin nakışları ise, şehadet âleminde ortaya çıkan suretlerdir ki, bunlar sabit hakikatlerin gölgeleridir. Buna göre bu âlem, hayalin hayali olmuş olur... İşte bu hayalî nakışlar, dağ gibi sağlam olan İbrâhîm Halîlullah (a.s.) gibi bir zâta zarar verdi.

Bu "zarar"dan kasıt, onun yıldızlara, Ay'a ve Güneş'e bakıp "İşte Rabb'im budur" demesidir. O, bir anlığına âlemin bu hayalî nakışlarına takılmıştır. Lâkin onun Halil oluşu, "Ben batanları sevmem" diyerek bu gölgelerden yüz çevirip, gölgelerin ardındaki asıl Sanatkâr'a yönelmesinde gizlidir. Ateş de bu nakışlardan biridir. Avâm, ateşin nakşına takılıp kalır. Ârif ise o nakşın ardındaki Sanatkâr'ın emrini müşahede eder ve bilir ki, O dilerse ateş yakmaz, su boğmaz, bıçak kesmez.

Sâlikin bu kıssadan alacağı ders, kalp gözünü açma dersidir. Baş gözü, ateşin sûretini görür ve korkar. Kalp gözü ise ateşin hakikatini görür ve teslim olur. Nemrud'un ateşi, aslında sâlikin kendi nefs ateşidir. Sâlik, bu ateşlerin içine atıldığında, eğer Hakk'a Halilullah gibi bir teslimiyetle bağlanırsa, o ateşler onu yakmaz; bilakis onu pişiren, olgunlaştıran bir rahmete dönüşür.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Halilullah

Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî-i Şerîf’inde, Halilullah makamını bir ayna gibi gösterir. O aynada, Hz. İbrahim’in her devirde, her sâlikin kalbinde yaşayan bir hakikat olduğunu görürüz. Mevlânâ, Halil İbrahim’in kıssasını alır, onu sâlikin iç dünyasının bir haritasına dönüştürür. Putları kırmak, Nemrud’un ateşine atılmak, batanları sevmemek, sâlikin bugün bu yolda yürürken geçeceği menzillerin birer remzidir.

Kalbin Putlarını Kıran Halil: Mürşid-i Kâmil ve Râbıta

Kalbi masivadan, yani Hakk’ın gayrı her şeyden temizlemek, yolun temel meselelerindendir. Kalp, Beytullah’tır, fakat biz onu türlü türlü putlarla doldururuz. Bu putları kendi başımıza kırmamız pek mümkün değildir. Tıpkı Hz. İbrahim’in, babası Âzer’in yaptığı putları baltayla kırması gibi, bizim de kalbimizdeki putları kıracak bir “Halil”e ihtiyacımız vardır. O Halil, bu zamanda mürşid-i kâmil’dir. Onun hayali, yani râbıta, sâlikin gönül Kâbe’sini temizleyen baltadır.

Hz. Mevlânâ, bu sırrı şöyle ifade eder:

Çünkü onun beşeri sureti büyük puttur; fakat anlamı, ne kadar küçük putlar varsa hepsini kırıcıdır!" Bu anlam, tarikatta yerleşmiş olan "râbıta" (mürşidin hayalini kalpte canlandırma) usulüne işarettir. Çünkü mürşidin hayali, Hakk Yolcusu'nun kalbindeki masiva (Allah dışındaki her şey) hayallerini gidermede etkilidir.

Bu söz, Cem makamı’nın en güzel ifadelerinden biridir. Mürşidin beşerî sureti, zahirde bir “put” gibidir; fakat onun bâtını, taşıdığı mana, kalbimizdeki diğer tüm “küçük putları” kıran bir Halil’dir. Sâlik, mürşidinin suretine değil, o suretin işaret ettiği manaya tutunur. Râbıta, bir surete tapınmak değil, o suret aynasından, putları kıran asıl Dost’u, Hakk’ı seyretmektir. Bu yolda sâlik, mürşidinin manevi varlığında erir, onda fâni olur. Bu hâle fenâ-fi'ş-şeyh (mürşidde fani olma) denir.

Mevlânâ, bu inceliği bir başka beyitte şöyle dile getirir:

"Halil, Azer ile nasıl birleşebildi? Yol gösterici, yol kesici ile nasıl uyuşabildi?"

Burada sâlikin zihninde oluşan bir vesvese dile getirilir. Mürşidin, hikmetini anlayamadığı bir fiilini görünce aklı karışır. Mürşidin her fiilinde bir hikmet olduğunu bilip, kendi aklının putunu kırarak teslim olabilmek, Halil’in yolunda olmanın ta kendisidir.

Fânî Olandan Yüz Çevirmek: "Lâ Ühıbbü'l-Âfilîn" Sırrı

Halilullah makamının temelinde, fâni olandan yüz çevirip Bâkî olanı bulma arayışı yatar. Hz. İbrahim, kavminin taptığı yıldızlara, aya ve güneşe bakar ve her birinin batıp gittiğini görünce o meşhur sözünü söyler: “Lâ ühıbbü’l-âfilîn” yani “Ben batanları sevmem.” Bu söz, tasavvuf yolunun parolasıdır. Gerçek sevgi, ancak batmayan, dâim ve bâkî olan Cenâb-ı Hakk’a yönelik olabilir.

Mevlânâ, bu ayetin derinliğine inerken, sözün söyleyeni ile sözün kendisi arasındaki perdeyi kaldırır. Bazen konuşan Halil’in sureti, ses ise Hakk’ın sesidir:

Görmez misin, bir Halîl'in lisânından Hak Teâlâ, "Ben ufül eden ve gâib olanları sevmem." (En'âm, 6/76) dedi. Binâenaleyh Hak o lisândan bu sûretle kāil olmuş iken, nasıl olur da, âlemlerin Rabbi olan o Hak Teâlâ, ufül eden ve fenâ sâhibi bulunan zâhîrî kuşluk vaktini intihâb ederek kasem buyurdu?

Şârih, “Batanları sevmem” diyenin, aslında Halil’in dilinden konuşan Hakk’ın kendisi olduğunu belirtir. İnsân-ı Kâmil, Hakk’ın konuştuğu bir lisan, Hakk’ın tecelli ettiği bir ayna olur. Bu, aynı hakikatin iki farklı yüzüdür: Hakk’ın kulunun dilinden konuşması ve kulun Hakk’a olan kulluğunu ifade etmesi.

Yola yeni giren sâlik için bu söz bir düsturdur:

Hatta sana o güvenilir kişinin Kur'ân'da "Lâ ühıbbü'l-âfilîn" diye geçen sözü hoş gelmez.

Mevlânâ burada, aklını ve ilmini kendine put edinmiş, sebeplere takılıp kalmış kişilere seslenir. Öyle ki, yıldızların etkisine kendini kaptıran bir müneccim, Hz. İbrahim’in bu fâni varlıklardan yüz çeviren sözünü anlayamaz. Halil gibi “Ben batanları sevmem” diyebilmek, kevnî esaretten kurtulup ilahi hürriyete kavuşmanın ilk adımıdır.

Sâlikin Kurbanları: Dört Kuş ve Tevekkülün Zirvesi

Halilullah’ın yolu, kurbanların yoludur. O, malını, mülkünü, vatanını ve evladını Hakk yolunda kurban etmekten çekinmemiştir. Bakara Suresi’nde geçen, Hz. İbrahim’in dört kuşu parçalayıp sonra Allah’ın izniyle diriltmesi kıssası, Mesnevî’de sâlikin öldürmesi gereken dört büyük düşman olarak yorumlanır.

Ey aklın güneşi, sen vaktin halîlisin. Yol vurucu olan bu dört kuşu öldür! ... Zîra bunlardan her bir kuş karga gibi akıllerin akıllarının gözünü çekicidir.

Hz. Mevlânâ, zamanın İnsân-ı Kâmil’ine, “vaktin Halil’i” diye seslenir. Ona düşen görev, insanların yolunu kesen bu dört kuşu, yani dört kötü huyu öldürmektir. Bu dört kuş, irfan geleneğinde genellikle tavus (kibir), horoz (şehvet), karga (hırs) ve güvercin (dünya sevgisi) olarak yorumlanır. Sâlik, mürşidinin rehberliğinde bu dört kötü huyunu “öldürmeli”, yani nefsinde onların hükmünü bitirmelidir. Ancak bu manevi kurbandan sonradır ki, kalp Allah’ın emriyle yeniden dirilir.

Halil’in imtihanlarının zirvesi, Nemrud’un ateşine atılmasıdır. Bu kıssa, tevekkül makamının en kusursuz örneğidir. Ateş, Halil’i yakmamıştır, çünkü ateşin de sahibi Allah’tır ve o, Dost’una “Serin ve selametli ol” diye emretmiştir.

Nemrûd'un ateşinin gözü yoksa, onun Halîl'ine nasıl teceşşüm etmeğe lâyık oldu.

Yani, “Eğer o ateşte bir idrak olmasaydı, Hakk’ın Halil’i olan İbrahim’e hürmet etme gibi zor bir işi nasıl üstlenirdi?” Bu, kevnî varlıkların dahi ilahi emre boyun eğdiğinin, sebeplerin ardındaki asıl Fâil’in Hakk olduğunun ispatıdır. Peygamberlerin mu'cizât ve evliya’nın kerâmât dediğimiz olağanüstü halleri, hep bu sır perdesini aralar.

Bu tevekkülün en dokunaklı anı, Hz. İbrahim mancınıkla ateşe fırlatılırken yaşanır. Cebrail (a.s.) bir ihtiyacı olup olmadığını sorduğunda, Halilullah’ın cevabı bütün bir tasavvuf yolunu özetler:

"Evet ihtiyacım vardır; fakat sana değildir! Seni ve beni yaratan Allâh zü'l-celâl hazretlerine!" diye cevâb verdi. Hz. Cibril: "O halde hâcetini Rabb'inden iste!" dedi. Hz. İbrâhîm cevâben: "Ne söyleyim, o benim hâlimi biliyor!" dedi.

“Hâlimi biliyor olması, istememe gerek bırakmaz.” Bu, aradan bütün vasıtaları kaldırıp, doğrudan doğruya Müsebbibü’l-Esbâb’a bağlanmaktır. Sâlik için ders şudur: Bela ve imtihan anında, medet umulacak tek kapı O’nun kapısıdır.

Bu tevekkülün bir başka tecellisi de kumun una dönüşmesi kıssasıdır. Kıtlık zamanında Mısır’daki dostundan eli boş dönen hizmetçiler, çuvalları kumla doldururlar. Hz. İbrahim üzüntüyle uykuya dalar. Uyandığında ise evden ekmek kokusu gelmektedir. Zevcesi, “Mısır’daki dostunun gönderdiği undan yaptım” deyince, Halilullah hakikati söyler:

“Hayır, hakiki dost olan Allah'ımın gönderdiği undandır" buyurmuştur.

Mevlânâ, bu kıssayı defalarca anlatır. Çünkü bu, sebeplere değil, Sebebi Yaratana güvenmenin somut bir neticesidir. Sâlikin de yolu tıkandığında, eğer Halil gibi bir teslimiyetle Rabbine sığınırsa, Hakk onun kumunu una çevirir, ummadığı yerden manevi rızıklar gönderir.

Ka'be'nin kerpicini nasıl kıble etti? Ey can mücâhedede merdlerin toprağı ol!

Halilullah’ın kerpiç ve taştan yaptığı Kâbe, nasıl bütün müminlerin kıble’si olduysa, sâlik de o yoldaki erlerin, peygamber varisi olan mürşidlerin önünde bir toprak olmalıdır ki, onların nazarı onu değersiz bir topraktan, Hakk’a dönülecek bir kıblegâha çevirsin.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Halilullah kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

• Cilt 3: "Bütün esmâ ve sıfâtı kendinde toplayan Ulûhiyyet Zâtıdır. Yani 'Vaktâki bu hakîkatleri beyân ederken hakîkî nakkâşın, yani bütün sıfat ve esmâyı kendinde toplayan Ulûhiyyet Zâtının hayâli araya girdi...'"
• Cilt 8: "Halîl'in Cebrâîl'e cevâbıdır: Ona 'Senin için bir hâcet var mıdır?' diye sorduğu vakit, Halîl..."
• Cilt 9: "Ey aklın güneşi, sen vaktin Halîlîsin. Yol vurucu olan bu dört kuşu öldür! 'Aklın güneşi'nden murâd, akl-ı küldür. İnsân-ı kâmil akl-ı külle vâsı..."
• Cilt 10: "Bârid sâhibi, vücûd-ı vehmî ve bu vücûd-ı vehmiye müstenid olan hayâl ve vücûda mülâyim gelen eşyâya tama' ve vücûda mülâyim gelmeyen eşyâdan korkmak — hep ayrı ayrı birer âlemdir; ve bunların hepsi H..."
• Cilt 12: "Bir vakit de Halîl (a.s.) oldu ve ateş içine çıktı; ateş ondan gülistân oldu. Nihâyet Arab vâr olan şekilden zâhir oldu; cihânın dârâsı oldu."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Halilullah

Her irfani kavram, bir diğerine kapı açar. Halilullah makamı da tek başına, diğer halkalardan kopuk düşünülemez.

• Muhabbet: Halilullah makamının tohumu, özü ve meyvesi muhabbettir. Bu sevgi derinleşip sâlikin bütün zerrelerine sirayet ettiğinde, seven ile sevilen arasındaki perdeler kalkar ve bu hâle "hullet", yani dostluk denir.

• Hz. İbrahim (a.s.): Bu makamın insanlık tarihindeki en kâmil timsâlidir. Onun kıssası, Halilullah makamının seyr-i sülûk haritasıdır.

• Kelimullah: Hz. Musa’nın (a.s.) makamıdır ve "Allah ile konuşan" demektir. Bu makam, bir kelâm ve hitap alışverişini öne çıkarır. Halilullah makamı ise daha ziyade bir hâl ve samimiyet durumudur. Biri "söz" ile, diğeri "dostluk" ile tecellî eder.

• Ruhullah: Hz. İsa’nın (a.s.) makamıdır ve "Allah’tan bir ruh" anlamına gelir. Bu makam, Hakk’ın "Hayy" isminin, yani hayat vericiliğinin bir tecellîsidir. Halilullah makamı dostluk ve teslimiyetin, Kelimullah makamı kelâm ve celâlin, Ruhullah makamı ise ruh ve hayatın tecellîsidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Halilullah makamının sırları, irfan mektebinin üç temel direği olan Terzibaba Necdet Ardıç, İbn Arabî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin eserlerinde, her birinin kendi meşrebince işlenmiştir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin eserlerinde Halilullah makamı, sâlikin seyr-i sülûkundaki pratik karşılıklarıyla ele alınır. Bu makam, doğrudan doğruya Tevhid-i Ef'âl mertebesiyle, yani “Lâ fâile illâllah” sırrıyla irtibatlandırılır. Terzibaba’ya göre Halil olmak, fâilin yalnızca Hakk olduğunu idrak edip her hadisede O’nun fiilini seyretmektir. “İbrahim üzerine serin ol” emrinin şahsa değil, o makama ait bir tecellî olduğu vurgusu, bu hakikatin yaşanabilir bir mertebe olduğunu gösterir. Nemrud’un ateşi, sâlikin nefsini feda etme imtihanının bir sembolü olarak bugüne taşınır.

Şeyhü’l-Ekber İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu’l-Hikem’de konuyu hikmet mertebesinde ele alır. O, “Halil” kelimesinin kökenine iner ve “tahallül” kavramını, yani bir şeyin başka bir şeye nüfuz etmesini merkezine koyar. İbrahim (a.s.), Hakk’ın muhabbetiyle o denli dolmuştur ki, ilâhî sıfatlar onun bütün vücûduna sirayet etmiştir. Şeyhü’l-Ekber’e göre bu dostluk, iki ayrı varlığın arkadaşlığı değil, sevenin sevilende fâni olduğu bir Tevhid tecrübesidir. Ateşin İbrahim’i yakmaması hadisesini, hakikatlerin dönüşümü ve zıtların birliği (cem makamı) olarak şerh eder.

Hazret-i Mevlânâ ise Mesnevî-i Şerîf’te Halilullah kıssalarını, sâlikin manevî yolculuğuna ışık tutan birer ahlâk ve terbiye dersi olarak sunar. Onun dilinde İbrahim, nefs putlarını kıran bir mürşid-i kâmil, bir irfan rehberidir. Her insanın içinde kırılmayı bekleyen putlar (makam, şehvet, mal) ve bu putları besleyen bir Nemrud (nefs-i emmâre) vardır. Kalpteki mürşid hayali, o putları deviren Halil’in baltasıdır. “Lâ ühıbbü’l-âfilîn” (Batanları sevmem) nidası, Mevlânâ için fâni olan her şeyden yüz çevirip Bâkî olan Hakk’a yönelmenin parolasıdır.

Değerlendirme

Halilullah olmak, yalnızca Hz. İbrahim’e (a.s.) bahşedilmiş tarihî bir unvan değil, her devirde kapısı açık olan manevî bir makamdır. Bu makamın yolu, fâni olan her şeyden yüz çevirip Bâkî olan Hakk’a kalbini teslim etmekten geçer. Nemrud’un ateşi, bu yoldaki sâlikin en büyük imtihanı ve aynı zamanda en büyük arınma vesilesidir; zira o ateşe “ben” demeden, hesapsızca atılabilenler için ateşin kendisi bir gül bahçesine döner. Hullet, yani dostluk, iki ayrı varlığın değil, varlığını Hakk’ın varlığında eritmiş, O’nun fiilleriyle hareket eden, O’nun ahlâkıyla ahlâklanmış bir kulun eriştiği Tevhid sırrıdır. Halilullah’ın kıssası, sâlikin kendi nefsini ve en değerli varlıklarını Hak uğruna nasıl kurban edeceğinin, bu “azîm bir kurbânlık” ile nasıl sonsuz bir dirilişe ereceğinin ebedî hikâyesidir. Bu yol, muhabbetle başlar, teslimiyetle devam eder ve fena fillah ile nihayete erer.