Kelimullah
Tasavvuf geleneğinde peygamberler, yalnızca tarihî şahsiyetler olarak değil, aynı zamanda insanın kendini tanıma ve Hakk’a ulaşma yolculuğunda (seyr-i sülûk) geçtiği mânevî mertebelerin öncüleri ve temsilcileri olarak görülür. Bu peygamberlere verilen özel lakaplar da onların açığa çıkardığı hakikatlere işaret eder. “Kelimullah” yani “Allah ile konuşan” sıfatı, bu çerçevede Hz. Mûsâ’ya verilen bir unvandır. Bu unvan, onun sadece Allah’tan bir mesaj almasını değil, aynı zamanda Kelâm sıfatının doğrudan tecellisine mazhar olduğu eşsiz bir mânevî makamı ve bu makama ulaşan sâlikin kendi varlığında tecrübe ettiği ilâhî hitabın sırlarını ifade eder.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Kelimullah, kelime anlamıyla “Allah’ın kendisiyle konuştuğu kimse” demektir. Bu unvan, Kur’ân-ı Kerîm’de doğrudan doğruya, aracısız bir şekilde Allah’ın hitabına mazhar olması sebebiyle Hz. Mûsâ’ya atfedilmiştir. Terzibaba’nın yaklaşımında bu unvan, Hz. Mûsâ’nın temsil ettiği Mûseviyyet mertebesinin özünü oluşturur.
Terzibaba, kavramı açıklarken Hz. Mûsâ’nın isminin kökenine de işârî bir yorum getirir. Rivayete göre, Hz. Mûsâ Nil nehrine bırakıldığı sandığın içinde bulunduğunda, onu bulanlar Kıptî dilinde “su” anlamına gelen “mu” ve “ağaçlık bir yer” anlamına gelen “şa” kelimelerini birleştirerek ona “Mûşâ” adını vermişlerdir. Zamanla bu isim “Mûsâ”ya dönüşmüştür. Bu tarihî anlatı, irfan yolunda bir remiz olarak okunur: Hakk yolcusu da kendi “Mûsâ”sını, yani ilâhî isimlerin tecellilerini anlama idrakini, kendi varlık deryasının derinliklerinde bulur.
Terzibaba’nın eserlerinde sıkça başvurduğu harflerin ve sayıların bâtınî anlamları üzerinden yapılan yorumlarda, “Mûsâ” (موسى) kelimesi derin bir anlam katmanına kavuşur. Bu kelimenin ebced hesabıyla sayısal değeri (116) ve diğer bir okunuşla (Mûşâ, موشى) (356) olarak hesaplanır. Bu sayıların kendi içlerinde toplanmasıyla elde edilen sonuçlar, Terzibaba’nın nizamında Hakikat-i Muhammediyye’nin remzi olan (13) ve (14) gibi sayılara bağlanır. Bu yorum, Mûseviyyet mertebesinin dahi aslının ve kaynağının Hakikat-i Muhammediyye’ye dayandığını gösterir. Harf temelinde ise kelimedeki “Mim” (م) harfi Hakikat-i Muhammediyye’yi, “Sin” (س) harfi ise İnsân-ı Kâmil’i temsil eder. Böylece “Mûsâ” ismi, ey Mûseviyyet mertebesi itibarıyla yaşayan insan, şeklinde bir hitaba dönüşür. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah eserinde bu husus şöyle açıklanır:
(Mûsâ) kelimesi; “ey Hakikat-i Muhammediyye’nin Mûseviyyet mertebesi itibariyle yaşayan insân” demek olur. (şın) ile okuduğumuz zaman ise; “ey Hakikt-i Muhammediyye’nin Mûseviyyet mertebesi itibariyle müşahedeli yaşayan insân” demek olur. — Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah
Bu yaklaşımla Kelimullah kavramı, sadece tarihsel bir unvan olmaktan çıkarak, seyr-i sülûk yolundaki bir mertebenin ve o mertebedeki kâmil insanın kimliğine dair bir anahtar haline gelir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba Necdet Ardıç’ın eserlerinde Kelimullah kavramı, Hz. Mûsâ’nın hayatı ve onun temsil ettiği Mûseviyyet mertebesi ekseninde, bir Hakk yolcusunun mânevî seyrindeki bir durağı ve idrak seviyesini açıklamak üzere ele alınır. Bu yaklaşım, peygamber kıssalarını geçmişte kalmış hikâyeler olarak değil, her insanın kendi varlık âleminde tecrübe edebileceği canlı hakikatler olarak okumayı esas alır.
Bir Mânevî Mertebe Olarak Mûseviyyet: Tevhid-i Esmâ
Terzibaba’ya göre her peygamber, insanlığın ve bireyin mânevî tekâmülünde bir basamağı temsil eder. Bu nizamda Hz. Mûsâ’nın temsil ettiği mertebe, “Mûseviyyet” olarak adlandırılır ve bu mertebe, “Tevhid-i Esmâ” yani “İsimlerin Birliği” idrakine karşılık gelir. Bu, Hakk yolcusunun seyrinde ulaştığı önemli bir aşamadır.
Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah kitabının önsözünde bu mertebeler şöyle sıralanır:
İbrâhîmiyyet: Tevhid-i ef’âl inkılâbıdır. Mûseviyyet: Tevhid-i esmâ inkılâbıdır. İseviyyet : Tevhid-i sıfat inkılâbıdır. Muhammediyyet: Tevhid-i zat inkılâbıdır. — Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah
Tevhid-i Esmâ, kâinattaki bütün varlıkların ve olayların, Allah’ın Esmâ-i Hüsnâ’sının, yani güzel isimlerinin birer tecellisi ve zuhur mahalli olduğunu idrak etmektir. Yolcu, bu mertebede artık fiillerin ardındaki tek Fâil’i görmekle (Tevhid-i Ef’âl) yetinmez; bütün varoluşun ardındaki tek Mevcûd’un Hakk olduğunu anlamaya başlar. Bu idrakin kelimelere dökülmüş hali, Mûseviyyet mertebesinin tevhidi olan “Lâ mevcude illâllah” yani “Mevcud olan ancak Allah’tır” ifadesidir. Bu mertebeye ulaşan sâlik, varlık olarak gördüğü her şeyin hakikatinin ilâhî isimlerden ibaret olduğunu kavramaya başlar.
Kelâm Sıfatının Tecellisi: Vasıtasız Hitap
Hz. Mûsâ’nın “Kelimullah” unvanını almasının temel sebebi, Allah’ın Kelâm (söz, konuşma) sıfatının kendisine aracısız bir şekilde tecelli etmesidir. O, insanlık tarihinde ilâhî kitabı doğrudan Hakk’tan işiterek alan ilk peygamberdir. Terzibaba bu durumu, Mûseviyyet mertebesinin en belirgin özelliği olarak vurgular.
Bu mertebede Mûsâ (a.s.) kelimullahtır ve bu yaşantı kendisinde ilk olarak vasıtasız kitap verilmiştir doğrudan Kitabını Hakk’tan almış Hakk’tan dinlemiştir. Bu yüzden “Kelimullah”tır — Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah
Bu vasıtasız hitabın başlangıcı, Hz. Mûsâ’nın Tûr Dağı’nda bir ateş görüp ona yaklaşmasıyla gerçekleşir. Ağaçtan gelen “Ey Musa!.. Şüphe yok ki, o -seslenen- ben mutlak galip ve, hikmet sahibi olan Allah'ım.” (Neml, 27/9) nidası, nübüvvetinin ve “Kelimullah” vasfının başladığı andır. Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah eserinde bu an şöyle tasvir edilir:
İşte bu hâdise Mûsâ (a.s.) ma nübüvvetinin ilk verildiği devredir, çünkü İlâh-î hakikat ile Hakk’tan bizâtihi kendisine ilk nida geldi. ilk “Mûsâ kelimullah” lâfzı da burada başlıyor. — Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah
Bu hadise, Mûseviyyet mertebesinin bir “duyuş” ve “işitme” (sem’) mertebesi olduğunu, henüz “görüş” (basar) mertebesi olmadığını gösterir. Nitekim Hz. Mûsâ’nın bu yakınlık anında Rabbini görme talebine karşılık “Len terânî” yani “Sen Beni göremezsin” (A’râf, 7/143) cevabını alması, bu mertebenin sınırlarını çizer. Kelimullah, Hakk’ın kelâmını duyan fakat henüz Zât’ını müşahede etme makamında olmayandır. Sâlik için bunun bâtınî anlamı, ilâhî hakikatleri kendi varlık ağacından, kendi kalp nuru ateşinden duymaya başlamasıdır.
Bu ilâhî kelâmın tecrübesi, sadece kulakla sınırlı bir işitme değildir. Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah eserinde belirtildiği üzere, bu tecelli o kadar şiddetlidir ki, Hz. Mûsâ onu bütün varlığıyla, her bir azasıyla duymuştur. Bu durum, ilâhî hitabın tek yönlü bir ses değil, varlığın tamamını kuşatan bir tecrübe olduğunu gösterir. Eğer bir söz veya ilham sadece tek bir yönden geliyorsa, onun kaynağı mahlûktur; ilâhî olan ise kişinin bütün mevcudiyetini kapsar.
Tenzih Mertebesi ve Sınırları
Mûseviyyet mertebesi, teolojik olarak “tenzih” anlayışına dayanır. Tenzih, Allah’ı mahlûkâta ait her türlü noksanlıktan, sınırlılıktan ve benzerlikten uzak tutmak, O’nu ötelerin ötesi mutlak bir varlık olarak idrak etmektir. Bu anlayış, Allah ile âlem arasına net bir ayrım koyar: biri Hâlık (halk eden), diğeri mahlûktur (halk edilen).
Terzibaba’ya göre bu tenzih anlayışı, Mûseviyyet mertebesinin temel karakteridir ve “Kelimullah” tecrübesini de bu çerçevede şekillendirir. Hz. Mûsâ’nın Hakk’ı duyması ama görememesi, bu tenzih perdesinden kaynaklanır. Allah, kelâmıyla tecelli etmekte fakat Zât’ıyla müşahede edilmemektedir. Kâf Sûresi şerhinde bu durum, daha sonraki mertebelerle karşılaştırılarak açıklanır:
Tenzîh edersen sınırlarsın. Teşbîh edersende sûret içine sokarsın. İkiside kısıtlama, sınırlamadır. İkisini birlikte kullanıp tevhîd etmek İslâmiyet anlayışı olur. Mûseviyyet mertebesi itibariyle tenzîh ettiğinde sınırlandırmş olursun. İseviyyet mertebesi itibariyle teşbîh ettiğinde şekillendirmiş, sûretlendirmiş olursun. İkiside sınırlamadır. İkisi birleşince tevhit olur. Yoksa (Lâ ilâhe illâ Allah) demek kelâmî bir tevhittir. — Kâf Sûresi
Bu bakış açısına göre, Mûseviyyet ve onun tenzih anlayışı, tevhid yolculuğunda gerekli ama aşılması gereken bir duraktır. Onu, varlıkta Hakk’ın tecellilerini görmeyi esas alan “teşbih” anlayışıyla (Îseviyyet mertebesi) birleştiren “tevhid” idraki (Muhammediyyet mertebesi) ise nihai hedeftir. Dolayısıyla Kelimullah makamı, Hakk’ı ötelerde arayan ve O’nun sesini uzaktan duyan bir idrakin zirvesidir.
Kelimullah'ın Kelimesi: "Lâ Mevcude İllâllah"
Terzibaba’nın nizamında her tevhid mertebesi, o mertebenin idrakini özetleyen ve sâlikin zikrinde yer edinen bir “kelime” ile ifade edilir. Mûseviyyet mertebesinin ve Kelimullah makamının kelimesi “Lâ mevcude illâllah”tır.
Bu ifade, “Mevcud olan (var olan) ancak Allah’tır” anlamına gelir. Bu, sâlikin seyrinde ulaştığı derin bir kavrayıştır. Yolculuğun bir önceki durağı olan İbrâhîmiyyet mertebesinde sâlik, “Lâ fâile illâllah” (“Fâil olan ancak Allah’tır”) diyerek bütün fiillerin hakiki sahibinin Hakk olduğunu idrak eder. Mûseviyyet mertebesinde ise bu idrak daha da derinleşir; sâlik artık sadece fiillerin değil, bütün varoluşun hakikatinin Hakk’a ait olduğunu, O’ndan başka hakiki bir “mevcud” bulunmadığını anlamaya başlar. Serkan Denkçi’nin, Terzibaba’nın öğretisini özetlediği Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür adlı eserde bu mertebe şöyle tanımlanır:
Peygamberi: Hz. Musa (a.s.). Lâkabı: Kelîmullah. Kelimesi: Lâ mevcûde illâllah (mevcud olan ancak Allah’dır.) Seyri: Seyri ilâllah (Allah’a seyir). İdrâki: Bu mertebenin şuuru ile ileriye doğru gitmeye gayret etmesidir. — Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür
Bu mertebenin zikri, Uşşâkî yolunun pratiklerinde de yer bulur. Sâlik bu mertebeye geldiğinde, genel olarak çektiği Kelime-i Tevhid zikrinin sayısını azaltır ve dersine bu mertebenin özel kelimesi olan “Lâ mevcude illâllah” zikrini ekler. Böylece mânevî idrak, zikir yoluyla gündelik hayata ve kalbe işlenmiş olur.
Seyr-i Sülûk'ta Kelimullah'ın Yeri ve Sınırı
Kelimullah makamı, sâlikin yolculuğunda hem bir varış noktası hem de bir geçiş kapısıdır. Bu mertebenin sınırları, sâlikin Kelime-i Tevhid’in harfleri ve mertebeleri arasındaki mânevî yükselişi (uruc) anlatılırken çizilir. Bu izaha göre, her bir peygamberin meşrebi, Kelime-i Tevhid’in belirli bir durağına karşılık gelir:
Mûseviyyet meşrebinde olanlar dokuz (9) da yani “allah” lâfzının birinci 1. “lâm”ında, “İseviyyet mertebesi”nde olanlarda on (10) da yani “allah” lafzının ikinci (2.) “lâm”ında kalırlar, ki burası da okunuşu itibariyle “ellâ”dır. O halde onların “kelime-i tevhid”leri “lâ ilâhe illâ ellâ” olur. — Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah
Bu işârî yoruma göre, Mûseviyyet mertebesindeki bir sâlik, tevhid kelimesinin en sonuna, yani Zât’ı ifade eden “Hû” mertebesine henüz ulaşamamıştır. Onun seyri, “Allah” lafzının ilk “lâm” harfinde, yani Uluhiyyet mertebesinin başlangıcında durur. Bu, Kelimullah makamının Hakk ile konuştuğu, O’nun isimlerini ve fiillerini idrak ettiği ancak henüz Zât’ında fâni olmadığı bir ara makam olduğunu gösterir.
Hz. Mûsâ’nın kıssasındaki olaylar da sâlikin bu yoldaki tecrübelerine ışık tutar. Örneğin, Kızıldeniz’in yarılması ve İsrailoğulları için on iki yolun açılması hadisesi, bâtınî olarak seyr-i sülûktaki on iki dersin veya yedi nefis mertebesi ile beş hazret mertebesinin karşılığıdır. Her bir kabilenin kendi yolundan geçmesi gibi, her Hakk yolcusu da kendi dersi ve mânevî hali hangi mertebede ise o kanaldan ilerleyerek bu engeli aşar.
Kelimullah ve Diğer Peygamber Makamları
Terzibaba’nın öğretisinde Kelimullah makamının değeri, diğer peygamberlerin temsil ettiği makamlarla karşılaştırılarak daha iyi anlaşılır. Her peygambere, kendi mertebesinin hakikatini açığa çıkaran bir “kelime” veya vasıf verilmiştir. Bu münasebetle Hz. Mûsâ’ya verilen, onun “Kelimullah” vasfıyla ilgilidir. Tasavvuf Izâhları’nda bu konu, “Cevâmiü’l-kelîm” (bütün kelimeleri kendinde toplayan) vasfı üzerinden açıklanır. Hz. Muhammed’e (s.a.v.) verilen bu en kâmil vasfın farklı mertebelerdeki yansımaları diğer peygamberlerde görülür:
İşte o devirdeki “Cevâmi’u’l-kelim” İbrâhîm (a.s.) da böyleydi. Mûsâ (a.s.) daki “Cevâmi’u’l-kelim” ise, “len terânî” “Sen beni göremezsin” idi. Yaşarsın ama göremezsin. Eğer görmek istiyorsan şu dağa bak bakalım. Nasıl dağ param parça oldu (ve saika). Ve Musa düştü bayıldı. Sonra kalktığı zaman “Yarabbi seni her şeyden tenzih ederim. Ben müminlerin evveliyim.” (7/143) dedi. — Altı Peygamber — Hz. Muhammed (s.a.v.)
Bu yoruma göre, Hz. Mûsâ’nın “Kelimullah” olarak aldığı en özlü kelime, onun makamının sınırını belirleyen “Len terânî” hitabıdır. Bu, onun tenzih mertebesinin ve duyuş makamının zirvesini ifade eder. Buna karşılık, Halilullah olan Hz. İbrâhim’in kelimesi, Hakk’ın isimlerini bir elbise gibi giymesi; Ruhullah olan Hz. İsa’nın kelimesi ise ölüleri diriltmesi gibi mucizeleridir. Bütün bu kelimelerin ve hakikatlerin tamamı ise Hz. Muhammed’de (s.a.v.) toplanmıştır.
Bu makamlar arası fark, peygamberlerin dualarında ve onlara gelen hitaplarda da kendini gösterir. Örneğin Hz. Mûsâ, “Rabbim, göğsümü genişlet” (Tâ-Hâ, 20/25) diye talepte bulunurken, Hz. Muhammed’e (s.a.v.) Cenâb-ı Hakk, O istemeden, “Biz senin göğsünü genişletmedik mi?” (İnşirâh, 94/1) diye hitap etmiştir. Bu durum, iki makam arasındaki bariz farkı ve mertebe üstünlüğünü ortaya koyar.
Mûseviyyet ve Hakikat-i Muhammediyye İlişkisi
Terzibaba’nın öğretisinin merkezinde, bütün peygamberlerin ve onların getirdiği mertebelerin, aslî kaynak olan Hakikat-i Muhammediyye’nin farklı zaman ve mekânlardaki zuhurlarından ibaret olduğu düşüncesi yer alır. Bu nedenle Mûseviyyet ve Kelimullah makamı da bu aslî hakikatten ayrı düşünülemez.
Bu uygulamada görülen bütün İlâhî toplum önderleri! Peygamberler, Hakikat-i Muhammed-î nin kendi mertebelerinden zuhurlarıdır. Yâni kendilerine ait bir varlıkları olmayıp Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimizde kemâlini bulan (İnsân-ı Kâmil) mertebesinin diğer Peygamberler önce, kendi mertebelerinden zuhura getirişleridir. — Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah
Bu bağlantı, çeşitli işârî delillerle de desteklenir. Örneğin, Tâ-Hâ Sûresi’nin başında yer alan “Tâ Hâ” harfleri, ebced hesabıyla (9+5=14) sayısını verir. (14) sayısı, “Bedr-i Münîr” yani dolunayın ve dolayısıyla Nûr-u Muhammedî’nin remzidir. Sûrenin Hz. Mûsâ kıssasını geniş bir şekilde anlatması, Mûsevî hakikatlerin bile Nûr-u Muhammedî ışığı altında aydınlandığını gösterir.
Aynı şekilde, Hz. Mûsâ’ya peygamberliğinin verildiği Tûr Dağı’ndaki tecellide, Allah’ın Kendisini “Azîzül Hakîm” olarak tanıtması (Neml, 27/9), Mûseviyyet mertebesinin sadece bir duyuş ve tenzih mertebesi olmadığını, aynı zamanda ilâhî isimlerin (Esmâ) gücünün ve hikmetinin de tecelli ettiği bir makam olduğunu gösterir. Bu esmâ tecellilerinin en kâmil ve kuşatıcı hali ise Hz. Muhammed’e verilen “Cevâmiü’l-kelîm” (bütün kelimeleri, yani isimlerin hakikatlerini kendinde toplayan) vasfıdır. Bu açıdan bakıldığında Kelimullah, Cevâmiü’l-kelîm hakikatinin belirli bir mertebedeki, yani Esmâ mertebesindeki özel bir zuhurudur. Her peygamber kendi mertebesinin “kelimelerini” ortaya koyarken, Hz. Muhammed (s.a.v.) bütün kelimelerin hakikatini kendinde toplamıştır.
Sonuç olarak Terzibaba’nın nazarında Kelimullah, Hz. Mûsâ’nın şahsında tecelli eden, Tevhid-i Esmâ idrakine dayalı, Hakk’ın Kelâm sıfatını aracısız işitmeyi esas alan ve tenzih anlayışıyla şekillenen muazzam bir mânevî makamdır. Bu makam, sâlikin seyrinde ulaşması gereken bir menzil olup, nihai hedef olan Hakikat-i Muhammediyye’ye varan yolda önemli bir kilometre taşıdır.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Mûsâ Fassı
Hz. Mûsâ’ya atfedilen “Kelime-i Mûseviyye”deki hikmet, Fusûsu’l-Hikem şerhlerinde “Hikmet-i Ulviyye” yani “Yüce Hikmet” olarak adlandırılır. Bu isimlendirme, Hz. Mûsâ’nın temsil ettiği mânevî mertebenin ve “Kelimullah” vasfının yüceliğine işaret eder. Bu Fass’taki şerhlere göre Hz. Mûsâ, Allah’ın kelâmına aracısız bir şekilde mazhar olan ilk peygamber olmasıyla diğerlerinden ayrılır. Bu doğrudan hitap, onun makamının temelini oluşturur.
Bu vasıtasızlık, Kelime-i Mûseviyye üzerine yapılan şerhte şöyle vurgulanır:
Ayet-i Kerimede buyurulduğu üzere Musa (a.s.) vasıtasız yukarıda belirtilen hususları Allah’tan ahz etti, Allah’tan aldı. Cebrail vasıtasıyla değil, Cenab-ı Hakk’ın Zat’ından bizatihi kendisi almıştır bunları. — TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye
Bu Fass’taki açıklamalara göre, Kelimullah makamının sırları Hz. Mûsâ’nın hayatındaki olaylarla iç içe okunur. Örneğin, Firavun’la olan mücadelesi, yalnızca tarihî bir çekişme değil, aynı zamanda iki farklı idrak seviyesinin karşılaşmasıdır. Hz. Mûsâ, Firavun'a verdiği cevapta Hakk’ı göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların Rabbi olarak, yani bütün âlemin “aynı” (hakikati) olarak tanıtır. Bu tevhidî cevabı anlayan Firavun ise, kendi hükümranlık iddiasını bu zemine oturtarak cevap verir. Şerhte, Firavun’un Hz. Mûsâ’ya “Seni zindana atılanlardan ederim” (Şuarâ, 26/29) demesi bâtınî bir yorumla ele alınır. “Mescûn” (zindana atılan) kelimesinin kökü olan “cenn”, “örtmek, gizlemek” (setr) anlamına gelir. Buna göre Firavun, zâhirdeki hükümranlık gücüyle Hz. Mûsâ’nın getirdiği hakikati örteceğini, kendi Firavuniyetini onun Mûseviyyetine galip kılacağını ima eder.
Ancak Mûsevî mertebe, her ne kadar yüce olsa da sınırları olan bir makamdır. Bu mertebe, Allah’ı mahlûkiyetten uzak tutan (tenzih) bir idrak üzerine kuruludur. Bu nedenle Kelimullah, Hakk’ın kelâmını işitir fakat Zât’ını müşahede edemez. Bu durum, meşhur “Len terânî” (Beni göremezsin) hadisesinde zirveye ulaşır. Bu hitap, Kelimullah makamının bir “işitme” (sem’) mertebesi olduğunu, henüz tam bir “görme” (basar) mertebesi olmadığını gösterir. Şerhte belirtildiği gibi, “tenzih Zat-ı Mutlak üzere geçerlidir” ve Mûsevî mertebenin idraki bu tenzih perdesiyle sınırlıdır.
Fusûsu'l-Hikem: İbrâhîm Fassı
İbrâhîm Fassı’ndaki şerhler, Kelimullah kavramını peygamberlerin temsil ettiği mânevî mertebeler silsilesi içinde konumlandırarak açıklar. Bu yaklaşıma göre her peygamber, sâlikin seyr-i sülûkundaki bir idrak seviyesine ve o seviyede tecelli eden ilâhî bir isme karşılık gelir. Kelimullah, bu sıralamada Halilullah makamından sonra, Ruhullah makamından önce gelen önemli bir aşamadır.
Bu mânevî yolculuk, şerhte şöyle bir sıra ile ifade edilir:
Sonra bu elbiseyi giydikten sonra “kelimullah” kelamdan geçiyor, yani Museviyet mertebesinden geçiyor, O’nun kelamını duymaktan geçiyor. Daha sonra “Ruhullah” olmak gerekiyor. Yani “İseviyet” mertebesinden geçiyor. Daha sonra da “Habibullah” Allah’ın Habibliğinden geçiyor. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Bu sıralama, mânevî yetkinleşmenin adımlarını gösterir. Yolculuk, varlığını ilâhî isimlerin tecellileriyle bir elbise gibi giyen, Hakk ile dostluk (hullet) kuran Halilullah (Hz. İbrâhîm) makamıyla başlar. Bu dostluk ve yakınlık, sâliki ilâhî kelâmı doğrudan işitebilecek bir olgunluğa taşır ki bu, Kelimullah (Hz. Mûsâ) makamıdır. Sâlik, bu makamda Hakk’ın kelâmını kendi varlığından duymaya başlar. Bu işitme tecrübesi ise onu, ilâhî ruha bir ayna olacağı ve o ruh ile diriltme sırrına ereceği Ruhullah (Hz. Îsâ) makamına hazırlar. Bu bakış açısıyla Kelimullah, Hakk ile dostluk kurduktan sonra O’nunla konuşma ehliyetine ermek ve bu konuşmanın getirdiği tenzih idrakinde derinleşmektir.
Fusûsu'l-Hikem: Îsâ Fassı
Îsâ Fassı üzerine yapılan şerhler, Kelimullah kavramını diğer peygamberlere ait unvanlarla karşılaştırarak daha geniş bir bağlama oturtur. Bu açıklamalar, özellikle Hz. Mûsâ (Kelimullah), Hz. Îsâ (Kelimetullah) ve Hz. Muhammed (Kelâmullah) arasındaki ince farklara dikkat çeker. Bu üç unvan, Kelâm sıfatının farklı mertebelerdeki tecellilerini ifade eder.
Şerhteki bir yoruma göre bu ayrım şöyledir:
Musa kelimullah, İsa kelimetullah, Muhammed kelamullah bütün kelimeleri toplayandır. — TB. Kelime-i Îseviyye
Burada “Kelimullah”, Hakk’ın kelâmını aracısız işiteni; “Kelimetullah” (Allah’ın kelimesi), bizzat kendisi ilâhî bir “kelime” olanı, yani varlığıyla Hakk’ın bir manasını zuhura çıkaranı ifade eder. “Kelâmullah” ise, bütün ilâhî kelimeleri ve hakikatlerini kendinde toplayan Kur’ân-ı Kerîm’e ve onun mazharı olan Hz. Muhammed’e işaret eder.
Bu Fass’taki açıklamalar, daha ileri bir idrak seviyesinde bu ayrımların da aşıldığını belirtir. Mûsevî bir bakış açısıyla Hz. Îsâ’nın “Kelimetullah” olması üstün bir mertebe iken, Muhammediyet zevkine ulaşmış bir ârif için bütün mevcudat Allah’ın birer kelimesidir. Çünkü her varlık, ilâhî “Kün!” (Ol!) emrinden meydana gelmiştir ve her biri, Hakk’ın bir isminin ve manasının tecellisidir. Bu idrak seviyesinde Firavun’un kelimesi ile Mûsâ’nın kelimesi arasında, zuhur kaynağı bakımından bir fark kalmaz. Bu tevhidî bakış, Kelimullah makamının temsil ettiği tenzihe dayalı ayrımın, daha kuşatıcı bir mertebede nasıl birliğe dönüştüğünü gösterir.
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
Muhammed Fassı, “Hikmet-i Ferdiyye” yani “Teklik ve Benzersizlik Hikmeti” başlığını taşır. Bu fassın şerhleri, Kelimullah makamını, bütün mânevî mertebelerin kendisinde toplandığı Hakikat-i Muhammediyye zaviyesinden ele alır. Bu en kapsamlı bakış açısına göre, her peygambere verilen “cevâmiu’l-kelim” (özlü ve kapsamlı söz söyleme yeteneği), o peygamberin mertebesinin hakikatini özetler.
Bu münasebetle, Hz. Mûsâ’nın, yani Kelimullah’ın “cevâmiu’l-kelim”inin ne olduğu sorusuna şerhte çarpıcı bir cevap verilir:
Musa’daki (a.s.) “Cevamiul Kelim” لَنْ تَرَينِى 7/143“len terani” idi — TB. Kelime-i Muhammediyye
Bu yoruma göre, Mûsevî mertebenin bütün hakikatini ve sınırını özetleyen kelime, “Sen Beni göremezsin” hitabıdır. Bu ifade, Kelimullah makamının zirvesinin, aynı zamanda sınırını idrak etmek olduğunu gösterir. Bu makam, Hakk’ı işitmenin en ileri noktasıdır ama Zât’ı müşahede etmenin imkânsızlığını da en net şekilde tecrübe eden makamdır. Hakk, kelâmı ile tecelli ederken, Zât’ı ile perdelidir. Bu nedenle Kelimullah’ın hakikati, tenzih idrakinin en kâmil ifadesi olan “Len terânî” sırrında gizlidir. Bu, ana bölümde belirtilen Mûseviyyet mertebesinin tenzih anlayışına dayanması fikrine klasik bir temel oluşturur.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerh ettiği Mesnevî-i Şerîf’te Kelimullah kavramı, Hz. Mûsâ’nın şahsiyeti, kıssaları ve mânevî makamı etrafında, çeşitli beyitlerin açıklamalarında derinlemesine işlenir. Konuk’un şerhi, bu unvanın sadece tarihî bir sıfat olmadığını, aynı zamanda ilâhî tecellînin mahiyeti, kelâmın sırları ve mânevî mertebeler arasındaki ilişkilere dair önemli remizler taşıdığını gösterir.
Tûr'daki Ateş: Tecellînin Sûreti ve Hakikati
Mesnevî'nin 12. cildinde geçen bir beyitte, Hz. Mûsâ’nın Tûr Dağı’nda yaşadığı tecrübeye işaret edilir. Bu tecrübe, onun “Kelimullah” olmasının başlangıcıdır.
Mûsâ onu ateş gördü ve nûr idi. Geceyi zenci gördük, hûr idi. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu beyit, görünenin ardındaki hakikate dikkat çeker. Konuk’a göre Hz. Mûsâ, ağaçtaki ilâhî tecellîyi bir “ateş” sûretinde görmüştür, hâlbuki o tecellînin aslı “nûr” idi. Ateş yakıcı ve kahır özelliği taşırken, nûr aydınlatıcıdır ve lütuf ifade eder. Dolayısıyla bu hadise, kahır sûretinde görünen bir lütuf tecellîsidir. Bu yorum, Kelimullah tecrübesinin başlangıcının, zâhirdeki sûretin (ateş) ötesindeki bâtınî hakikati (nûr) idrak etme sırrına dayandığını gösterir. Sâlik için de ilâhî hitap, bazen kahır gibi görünen imtihanların ve hadiselerin ardına gizlenmiş bir lütuf olarak tecelli edebilir.
Firavun'un Hitabı: "Kelîm" Kelimesinin İki Yüzü
Mesnevî'nin 5. cildinde, Firavun’un Hz. Mûsâ’yı tehdit ettiği bir bölümde geçen “Kelîm” hitabı, Ahmed Avni Konuk tarafından kavramın anlaşılması için önemli bir anahtar olarak yorumlanır.
Fir'avn ona dedi: "Ey Kelîm, sen niçin halkı öldürdün ve sen korku bıraktın?" — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5
Konuk, bu beytin şerhinde “Kelîm” kelimesinin iki farklı anlama geldiğini belirtir: Birincisi, “kendisiyle konuşulan” (Kelîmullah); ikincisi ise “yaralı, mecrûh” demektir. Firavun, Hz. Mûsâ’nın peygamberliğini ve Allah ile konuşma şerefini tasdik etmediği için, ona “Ey Kelîm!” diye hitap ederken aslında “ey yaralı” anlamını kastetmektedir. Bu incelik, bir sıfatın veya makamın hakikatinin, ancak iman ve tasdik nazarıyla anlaşılabileceğini gösterir. Aynı kelime, inanan için bir şeref unvanı iken, inanmayan için bir hakaret ifadesine dönüşebilir. Bu durum, ilâhî hakikatlerin ve mânevî makamların idrakinin, kişinin kendi bâtınî durumuna ve niyetine ne kadar bağlı olduğunu ortaya koyar.
Kelîmullah'ın Arzusu ve Hakikat-i Muhammediyye
- ciltte geçen bir beyitte, Hz. Mûsâ’nın makamının dahi kendisinden daha kâmil bir hakikate yönelik bir arzu taşıdığı ifade edilir.
Senin devrindir; zîra ki Mûsâ-yı Kelîm dâimâ senin bu devrinden arzû ederdi. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Ahmed Avni Konuk bu beyti, Hz. Mûsâ’nın Tûr’da “Rabbim, bana kendini göster, Sana bakayım” (A'râf, 7/143) şeklindeki talebiyle ilişkilendirir. Konuk’a göre Kelîmullah olan Hz. Mûsâ’nın bu talebi, aslında Hz. Muhammed’in devrine ve o devirde açığa çıkacak olan “rü’yet” yani Hakk’ı görme hakikatine duyduğu bir özlemdir. Bu yorum, bütün peygamberlerin ve onların getirdiği şeriatların asıl kaynağının Hakikat-i Muhammediyye olduğu anlayışına dayanır. Hz. Mûsâ, kendi mertebesi olan “kelâm” (söz, işitme) makamında iken, daha kâmil olan “rü’yet” (görme) makamına iştiyak duymaktadır. Bu da Kelimullah makamının, yüceliğine rağmen, tevhid yolculuğunda nihai bir durak olmadığını, kendinden daha kuşatıcı bir hakikate işaret ettiğini gösterir.
Çobanın Duası: Kelâmın Sûreti ve Sâfiyeti
Yine 3. ciltte, bir kişinin Allah’a olan medhinin, Hz. Mûsâ’nın huzurundaki saf bir çobanın duasına benzetilmesi üzerinden kelâmın zâhirî şekli ve bâtınî samimiyeti arasındaki farka dikkat çekilir.
"Mûsâ-yı kelîmin huzûrunda sâf çoban adamın Hudâ'yı medhi gibidir." [...] Dedi ki: "Senin bitini arayayım! Sana süt vereyim! Senin çarığını dikeyim ve önüne koyayım!" — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11
Bu beyitler, meşhur çoban kıssasına atıfta bulunur. Çoban, Allah’a olan sevgisini, O’na bir insan gibi hizmet etmeyi teklif ederek, zâhiren dine uygun olmayan kelimelerle ifade eder. Hz. Mûsâ başlangıçta onu bu sözlerinden dolayı uyarır. Ancak Hak Teâlâ, Mûsâ’ya vahiy göndererek, kendisi için önemli olanın kelimelerin kalıbı değil, kalpteki samimiyet ve aşk olduğunu bildirir. Ahmed Avni Konuk’un şerhi, bu kıssayı Kelimullah’ın dahi ilâhî kelâmın sırlarını öğrenme sürecinde olduğuna bir delil olarak sunar. Kelimullah olan Hz. Mûsâ bile, başlangıçta kelâmın zâhirî şekline takılmış, ancak ilâhî uyarıyla bâtınî samimiyetin daha değerli olduğunu öğrenmiştir. Bu durum, ilâhî hitabın ve O’na sunulan sözün değerinin, kalıplarda değil, kalpteki aşk ve ihlasta yattığını gösterir.
Bu şerhlerde, ana bölümde de vurgulanan Kelimullah makamının Hakikat-i Muhammediyye ile ilişkisi açıkça görülür. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde Hz. Mûsâ’nın Rabbini görme talebinin, aslında Muhammediyyet devrinin “rü’yet” yani görüş hakikatine duyulan bir arzu olarak yorumlanması, bu makamın dahi daha kâmil bir mertebeye yönelik bir iştiyak içinde olduğunu gösterir. Benzer şekilde, Firavun’un hitabındaki “yaralı” anlamı ile çobanın duasındaki samimiyetin önemi, Kelâm’ın sadece işitilmesinin değil, hangi kalp ile ve hangi niyetle söylendiğinin veya dinlendiğinin esas olduğunu ortaya koyar. Bu yorumlar, Kelimullah kavramını tarihsel bir unvan olmaktan çıkarıp, her sâlikin kendi seyrinde tecrübe edebileceği, niyete ve samimiyete dayalı bir idrak mertebesi olarak anlamlandırır.
Kavramlar Ağında Kelimullah
- Hz. Musa (a.s.): Kelimullah, Kur’ân-ı Kerîm’in ve tasavvuf geleneğinin Hz. Mûsâ’ya verdiği temel unvandır. Makale, bu unvanın yalnızca tarihî bir sıfat olmadığını, aynı zamanda onun temsil ettiği Mûseviyyet mertebesinin özünü ve seyr-i sülûktaki bir idrak seviyesini ifade ettiğini açıklar.
- Vahiy: Kelimullah sıfatı, vahyin özel bir biçimine işaret eder. Hz. Mûsâ, ilâhî hitabı ve kitabı Cebrail gibi bir melek aracılığıyla değil, doğrudan doğruya, vasıtasız bir şekilde işitme şerefine ermiştir. Bu vasıtasız hitap, Kelimullah makamının en belirgin özelliğidir.
- Halilullah: Mânevî mertebeler silsilesinde Kelimullah makamı, Halilullah (Hz. İbrâhim) makamından sonra gelir. Sâlik, Hakk ile dostluk (hullet) kurma idrakine ulaştıktan sonra, O’nun kelâmını doğrudan işitebilecek bir olgunluğa erişir ve Kelimullah mertebesine adım atar.
- Ruhullah: Kelimullah makamı, Ruhullah (Hz. Îsâ) makamından önce gelen bir duraktır. Hakk’ın kelâmını doğrudan işitme (Kelimullah) tecrübesi, sâliki ilâhî ruha bir ayna olacağı ve o ruh ile diriltme sırrına ereceği Ruhullah mertebesine hazırlar.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede Kelimullah kavramı, Terzibaba Necdet Ardıç’ın eserleri merkez alınarak ve klasik şerhlerle desteklenerek incelenmiştir.
- *Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah*: Makalenin ana kaynağı olan bu eser, Kelimullah kavramını Mûseviyyet mertebesi ve Tevhid-i Esmâ idrakı çerçevesinde tanımlar. Hz. Mûsâ’nın isminin işârî anlamları, vasıtasız hitabın mahiyeti ve bu makamın Hakikat-i Muhammediyye ile olan ilişkisi bu eserden hareketle açıklanmıştır.
- Terzibaba'nın Diğer Eserleri: Tasavvuf Izâhları ve Altı Peygamber — Hz. Muhammed (s.a.v.), Kelimullah makamının “Cevâmiü’l-kelîm” sırrı içindeki yerini belirlemede kullanılmıştır. Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah, bu makamın tevhid mertebeleri ve Kelime-i Tevhid’in harfleri arasındaki seyrdeki konumunu izah eder. Kâf Sûresi ve Tâ-Hâ Sûresi üzerine sohbetler, Mûseviyyet mertebesinin tenzih yönünü ve Nûr-u Muhammedî ile bağlantısını aydınlatır. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür ise Mûseviyyet mertebesinin temel özelliklerini özetleyen bir çerçeve sunar.
- Fusûsu'l-Hikem Şerhleri (Kelime-i Mûseviyye, İbrâhîmiyye, Îseviyye, Muhammediyye): İbn Arabî’nin eserine dayanan bu şerhler, Kelimullah makamının klasik tasavvuftaki yerini ve sınırlarını gösterir. Bu kaynaklar, makamın yüceliğini, “Len terânî” sırrıyla belirlenen sınırını, diğer peygamber makamlarıyla olan sıralamasını ve Kelimullah ile Kelimetullah arasındaki farkı ortaya koymada kullanılmıştır.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi: Ahmed Avni Konuk’un şerhinden yapılan alıntılar, Kelimullah kavramını Tûr’daki tecellî, Firavun’un hitabındaki çift anlamlılık ve çobanın duası gibi hikâyeler üzerinden zenginleştirir. Bu yorumlar, ilâhî kelâmın sûreti ve hakikati, niyetin önemi ve Kelimullah makamının dahi daha kâmil bir hakikate olan iştiyakını göstermek için kullanılmıştır.
Değerlendirme
Terzibaba Necdet Ardıç’ın nazarında Kelimullah, Hz. Mûsâ’ya verilmiş tarihî bir unvandan öte, seyr-i sülûk yolundaki her sâlikin tecrübe edebileceği canlı bir mânevî mertebedir. Bu makamın özü, kâinattaki her şeyin Allah’ın isimlerinin bir tecellisi olduğunu idrak etmek (Tevhid-i Esmâ) ve bu idrakin bir sonucu olarak ilâhî hitabı aracısız bir şekilde kendi varlığından işitmektir. Bu işitme, Mûseviyyet mertebesinin zirvesini oluşturur.
Bununla birlikte, bu makamın bir sınırı vardır. Kelimullah, Hakk’ı her türlü mahlûkattan ayıran ve O’nu ötelerde bilen bir tenzih idrakine dayanır. Bu nedenle Hakk’ın kelâmını duyar, ancak Zât’ını görme talebi “Len terânî” (Beni göremezsin) hitabıyla karşılık bulur. Bu, Mûsevî mertebenin bir “işitme” makamı olduğunu, “görme” makamına ise henüz ulaşamadığını gösterir.
Makalede ele alınan Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf şerhleri, Terzibaba’nın bu yaklaşımına klasik bir zemin sunar. Bu kaynaklar, Kelimullah makamının tenzih karakterini, diğer peygamber makamları arasındaki yerini ve nihayetinde Hakikat-i Muhammediyye’ye nasıl bağlı olduğunu teyit eder. Bu kavramı bütüncül bir şekilde anlamak için, onun mânevî yolculukta bir önceki durağı olan Halilullah ve bir sonraki durağı olan Ruhullah makamlarıyla birlikte okunması, yolculuğun seyrini daha anlaşılır kılacaktır.