İçeriğe atla
Rububiyyet
18px

Rububiyyet

Rububiyyet, Cenâb-ı Hakk'ın bütün âlemlerdeki varlıkları terbiye edip yetiştiren, her mertebede muhtaç oldukları istidat ve kabiliyetleri bahşeden ilâhî tasarruf ve idare mertebesidir. Tasavvuf irfanında bu mertebe, zâtî gaybın latif nurlarla esmâ sahasına tenezzülü ve mevcûdâtın ilâhî isimler tahtında zuhûra gelişi olarak idrak edilir. Zâhir ulemâsı rububiyyeti yalnızca dış âlemdeki besleyicilik ve mülk idaresi olarak tasavvur ederken, irfan ehli bu hakikati kulun kendi bâtınındaki esmâ terbiyesinden mîrâctaki zâtî müşahedeye kadar uzanan enfüsî bir seyr olarak değerlendirmiştir. Terzibaba Necdet Ardıç'ın kütüphanedeki eserlerinde rububiyyet; esmâ âleminin nûru, Hakk ile kul arasındaki bağ, mîrâcın "Dur! Rabbin namazda" sırrı ve her bir varlığın kendi Rabb-ı hâssı tahtında yürüdüğü ilâhî nizam ekseninde tafsilatıyla şerhedilmektedir.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

Arapça "r-b-b" (rabb) kökünden türeyen rububiyyet, masdar olarak terbiye etmek, ıslah etmek, kemâle erdirmek, yetiştirmek ve bir şeyi derece derece gayesine ulaştırmak mânâlarına gelir. Bu kökten gelen "Rab" ismi, varlıkları yokluktan zuhûra çıkaran, her birine kendi hilkatini ve fıtratını verip ardından seyr edeceği yolu gösteren, besleyen ve terbiye eden "mürebbi" vasfını ifade eder. Kur'ân-ı Kerîm'de Hz. Mûsâ'nın lisanıyla Firavun'a verilen cevapta bu hakikat şöyle dile getirilir: "Rabbimiz, her şeye hilkatini (zuhûr özelliklerini) veren, sonra onlara yol gösterendir" (Tâhâ, 20/50).

Tasavvuf ıstılahında rububiyyet, Cenâb-ı Hakk'ın bütün zaman ve mekânlarda her türlü varlığa muhtaç olduğu şeyleri lütfetmesi, tedbir, terbiye, mâlikiyet ve besleyicilik keyfiyetidir. Bir diğer veçhesiyle rububiyyet, ilâhî isimler olan Esmâ'ül Hüsnâ'nın hükümlerini aşikâre çıkarma özelliğidir. Varlıklara verilen isimlerin zuhûr ettiği mertebe rububiyyet mertebesidir. Uluhiyyet mertebesindeki ilâhî ilimde sâbit olan a'yân-ı sâbite hakikatleri, rububiyyet sahasına tenezzül ettiğinde ilâhî isimlerin terkipleri halinde belirginleşir. İnsanın varlığı dahi bu ilâhî isimlerin hususi bir terkip hükmüyle bir araya gelip aşikâre çıkmasından ibarettir. Kütüphanedeki kayıtlarda, kelimenin harf terkibine yönelik işârî tahlillerde "ra" harfinin rububiyyet sırrına, yani rahmet-i ilâhiyenin esmâ kanalından zuhûra çıkışına işaret ettiği kaydedilir.

Terzibaba'nın Yaklaşımı

Mertebeler Hiyerarşisinde Rububiyyet: Tenezzül Çizgisi, Nûr ve Melekût

Terzibaba Necdet Ardıç, kütüphanedeki sohbet ve eserlerinde âlemlerin meydana gelişini Zât-ı Mutlak'ın tenezzül ve tecellî basamakları çerçevesinde şerheder. Cenâb-ı Hakk'ın zâtî hüviyeti olan Âmâiyyet mertebesinden Ahadiyyet'e, oradan Vâhidiyyet ve Uluhiyyet mertebelerine, oradan Rahmâniyyete, Rahmâniyyet'ten rububiyyete ve nihayet Melikiyyete yani şehâdet mülküne doğru bir zuhûr çizgisi mevcuttur. Bu sıralanış, Kelime-i Tevhid lafızlarının harf harf açılımında da müşâhede edilir: Ahadiyyet Vâhidiyyet ve Ulûhiyyet'e tenezzül ettiğinde "Allah" bölümü, Ulûhiyyet Rahmâniyyet'e tenezzül ettiğinde "illâ" bölümü, Rahmâniyyet rububiyyete tenezzül ettiğinde "ilâhe" bölümü ve rububiyyet Melikiyyet'e tenezzül ettiğinde "lâ" bölümü şekillenmiştir.

Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2) eserinde Rahmâniyyet ile rububiyyet arasındaki fark ve irtibat şu açık kaidelerle ortaya konur:

Rahmâniyyet mertebesi, “Rûh”un zuhur mertebesi; Rûbubiyyet mertebesi, “Nûr”un zuhur mertebesidir. Rahmâniyyet, “akl-ı kül”; Rûbubiyyet, “nefs-i kül”; Rahmâniyyet, “arş”; Rûbubiyyet, “kürsi”dir. — Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2)

Bu izahata göre Rahmâniyyet sıfatlar ve akl-ı kül sahası iken, rububiyyet esmâ mertebesi ve nefs-i küldür. Varlıklar bu mertebede nûrdan elbiseler giyerek zûlmetten sıyrılır ve belirginleşirler. Bundan dolayı rububiyyet sahasına "Âlem-i Melekût" veya ervâh âlemi de denir. A'râf Sûresi'ndeki "Elestü bi-Rabbiküm" (A'râf, 7/172) hitabı, bu rububiyyet ve terbiye mertebesine intikal etmiş olan ilmî, rûhî ve nûrî varlıklara yönelmiştir. Rahmân ismi Allah isminin kapsamında, Rabb ismi Rahmân isminin kapsamında, Melik ismi de Rabb isminin kapsamındadır. Dolayısıyla rububiyyet, kullar ile Allah arasındaki mânevî irtibatı ve terbiyeyi temin eden bir arş hükmündedir.

Sohbet Arası Sohbetler CD 4 (2000) ve Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000) kayıtlarında Terzibaba, Ulûhiyyet deryasının coşup taşarak Rahmâniyyet ve rububiyyet deryalarını meydana getirdiğini beyan eder. Bu zuhûr hiçbir surette Zât-ı İlâhî'den bir şeyin eksilmesi mânâsına gelmez. Hz. Ali'nin "Allah vardı, O'nunla birlikte hiçbir şey yoktu; el'ân dahi öyledir" kelâmında bildirildiği üzere, Cenâb-ı Hakk Mukayyed Zât'ı ile bu âlemlerde zuhûrdadır. Varlıkların kendi mertebelerinde kuşun kuşluğuyla, insanın insanlığıyla korunması Ulûhiyyet iken; onların varlık kazanıp isimler tahtında idare edilmesi rububiyyet tasarrufudur.

Esmâ Terbiyesi ve Zerreden Kâinata Rububiyyet Nizamı

Rububiyyet mertebesi, varlıklara verilen isimlerin zuhûr ettiği sahadır. Her bir isim kendisi için iktiza eden fiili ve kemâli talep eder; meselâ Mürîd ismi murâd olunan bir şey diler, Rezzâk ismi rızıklandırılacak bir mazhar arar. Terzibaba, tabiatta cereyan eden hiçbir hadisenin kendi kendine veya tesadüfen meydana gelmediğini, her an rububiyyet terbiyesi altında bulunduğunu somut örneklerle izah eder.

Sohbet Arası Sohbetler CD 4 (2000) sohbetinde topraktaki tohumların terbiyesi üzerinden bu nizam şöyle aktarılır:

Bütün alemlerdeki faaliyetleri kontrol eden yer rububiyet mertebesi rablık mertebesi, işte bütün alemlerin her zerresi her an terbiye altında kontrol altındadır, o toprağın altına attığın tohum zannetme ki kendi kendine toprak içinde bir şeyler oluyor, kendi kendine hiçbir şey olmaz bir muharrik olmadan tesir edici hareket ettirici olmadan olmaz. İşte o Esma-ı İlahiye gerek Rezzak esması gerek Alim Esması, gerek Rahman Esması, hep o tanenin başında faaliyettedir. Taneyi terbiye etmektedirler. — Sohbet Arası Sohbetler CD 4 (2000)

Aynı toprağa yan yana buğday, nohut ve fasulye tohumları ekildiğinde toprağın aynı olmasına rağmen mahsullerin birbirine karışmaması, her bir tohumun başında duran ilâhî esmânın terbiyesiyledir. Şerhte belirtildiği gibi orada bir kimyager, bir eczacı gibi çalışan esmâ-i ilâhiyye mevcuttur; tohumun topraktan neyi çekeceğini o tayin eder. Canlıların nefes alıp verirken gayr-i iradî olarak çıkardıkları "Hû" sedası da fıtrî ve tabii bir tesbihtir. Cenâb-ı Hakk Kur'ân'da "Rabbini hamd ile tesbih et" (Hicr, 15/98) buyururken, mahlûkatın fıtrî tesbihatına ilaveten insanın bu terbiyeyi şuurla, idrakle ve iradeyle idrak etmesini murâd etmektedir.

Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31) metninde de rububiyyet mertebesinin esmâ sahası olduğu vurgulanır:

Rubûbiyyet bütün varlıklara verilen isimlerin zuhur ettiği mertebenin ismidir. Varlıklara verilen isimler orada zuhura çıkıyor. Rabb, terbiye etme mertebesi orada meydana geliyor. Rubûbiyyet mertebesi esmâ mertebesidir. Ayan-ı sâbite, biraz daha yukarısı Rahmâniyyet mertebesidir. Rubûbiyyet mertebesi, melekût mertebesidir. — Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31)

Bu idrak sahasında insan, beşerî şartlanmaların darlığından kurtulup tefekkür ufkunu genişletmedikçe gerçek irfâna ulaşamaz. Şerhte, İslâm dininin yalnızca ef'âl âleminin dar şekillerine hapsedilmemesi gerektiği, ef'âl, esmâ, sıfat ve zât mertebelerinin her birinin kemâlâtından pay alınarak İnsân-ı Kâmil ufkuna yürünmesi icap ettiği bildirilir.

Rabb-ı Hâs ve Rabbü'l-Erbâb: Kesret Aynasında Birlik

Rububiyyet mebhasının en can alıcı noktalarından biri, "Rabb-ı hâs" ile "Rabbü'l-erbâb" arasındaki fark ve münasebettir. Âlemde her bir ferdin, her bir mahlûkun fıtratını idare eden ve onda baskın olarak tecellî eden müstakil bir ilâhî isim vardır; buna o kulun "Rabb-ı hâssı" denir. Bütün isimleri câmi olan ve bütün rabların terbiyecisi olan zâtî mertebeye ise "Rabbü'l-erbâb" (Rablar Rabbi) veya Rabbü'l-âlemîn adı verilir.

Dur Rabbın Namazda (Cilt 2) eserinde rububiyyetin bu iki faaliyet sahası şu şekilde sınıflandırılır:

Rabb-Rububiyyet’in . Cem ve fark olmak üzere iki faaliyet sahası vardır biri Hakk’a diğeri halka ait olan yönüdür. Halka ait olan yönü, fark da biri imani, “Rabb-ı has” biri “nefsi-beşeri,” “Rabb-ı has” olarak ikidir. Bu saha özel olarak zuhur mahallerindeki oluşum ve kontrolu yapmaktadır. Hakk’a ait olan kısmı ise irfanidir. Bu da “Rabb-ul erbab” cem, diye ifade edilir. Alemlerin Rabb-ı dır. Bütün alemlerde ne varsa onların eğitim ve düzenlenmesidir. Bu saha büyük bir irfaniyyet ve eğitim sahasıdır. T.B. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 2)

Halka ait olan fark yönünde her ferdin kendi kâbiliyetine göre tecellî eden Rabb-ı hâssı hüküm sürer. Zuhûr mahallerindeki çeşitlilik ve farklı temâyüller buradan kaynaklanır. Hakk'a ait olan cem yönü ise bütün alemlerin terbiyesini câmi olan irfân sahasıdır.

TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) şerhinde bu incelik, mahlûkun kendi ism-i hâssına tâbi oluşu çerçevesinde derinleştirilir. Her bir mahlûk kendi Rabb-ı hâssının sırat-ı müstakîmi üzerindedir ve o ismin terbiyesi altındadır. İsm-i hâs kendi merbûbundan (terbiye ettiği kulundan) devamlı olarak razıdır; zira merbûb o ismin hususiyetini zuhûra getirmektedir. Terzibaba şerhinde, eğer kul ism-i hâssından bu zuhûru çıkarmasa o ismin tecellîsiz kalacağını belirtir. Hâdî isminin mazharı hidâyeti, Mudill isminin mazharı dalâleti aşikâr eder; her iki isim de kendi mazharından memnundur. Ancak Uluhiyyet mertebesinde Cenâb-ı Hakk kulun küfründen razı değildir: "Hak Teâlâ kullarının küfrüne razı olmaz" (Zümer, 39/7). İşte rububiyyet sahasında zıt isimlerin çatışması ve zuhûru devam ederken, zâtî ve sıfâtî mertebelerde Hakk'ın rızası tevhîde ve imana yöneliktir.

A'yân-ı Sâbite risalesinde Terzibaba, Hz. Hûd'un tevhid idrakini tahlil ederken bu kesret içindeki birliğe dikkat çeker. Hûd aleyhisselâm, merbûbât-ı kesîre mazharlarında Vâhid'in rububiyyetini müşahede etmiştir. Dışarıdan bakıldığında sayısız isim ve sayısız rablar (erbab-ı müteferrika) varmış gibi görünse de irfân ehli bunların hepsinin Vâhid olan Zât'ın rububiyyetinden neşet ettiğini kavrar. Yûsuf Sûresi'ndeki "Ayrı ayrı ilahlar mı daha iyidir, yoksa mutlak hakimiyet sahibi olan tek Allah mı?" (Yûsuf, 12/39) âyeti, kesrette boğulan aklı Rabbü'l-erbâb olan tek Hakk'a davet etmektedir.

Bir Ressam Hikâyesi eserinde rububiyyetin kul ile olan ayrılmaz bağı şu cümlelerle ifade edilir:

Rububiyyet mertebesi Allah’ın çeşitli esmâsı’nın çeşitli terkipler şeklinde aşikâra çıkmasını sağlar. Bu esmâ çeşitli terkipler şeklinde ortaya çıktığı anda abd (kul) meydana gelir, rabbin abd ı rububiyyet mertebesinin zâhir oluşudur. Yani Allah isimlerinin bir terkip şekliyle bir isim altında varlık halinde ortaya çıkmasıyla, rububiyyet mertebesinin zâhir oluşudur. Kul rabbına tabidir. — Bir Ressam Hikâyesi

Aynı eserde 9 sayısının rububiyyet ve esmâ mertebesine tekabül ettiği belirtilir. 9 tekli sayılar içinde en kemâlli olanıdır ve aslı 1'dir. Dokuzların çarpımı yine özünde dokuzu verir; bu da birimsel nefislerin farklı görüntüler altında "biz Rabbiz" diye bağırmalarına rağmen hepsinin temelinin tek bir Küllî Nefs ve tek bir rububiyyet hakikati olduğunu remzeder.

"Sırr-ı Rububiyyet": Merbûbun Vücûdu ve Tüsterî'nin Kelâmı

Kütüphanedeki şerhlerde rububiyyet bahsinin en derin meselelerinden biri, büyük sûfî Sehl b. Abdullah et-Tüsterî'nin dile getirdiği "sırr-ı rububiyyet" kelâmıdır: "İnne li'r-rubûbiyyeti sırran ve hüve ente, lev zahera bâtılatı'r-rubûbiyye" (Muhakkak rububiyyet için bir sır vardır ve o sır sensin; eğer o sır zâil olsaydı rububiyyet bâtıl olurdu).

TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) eserinde Terzibaba bu sırrı şöyle şerheder:

"Muhakkak rubûbiyyet için bir sır vardır; yani rububiyet olgusunun bir hakikati vardır bu da bir sırdır ve o sır dahi sensin; ve eğer o sır zail olaydı” rubûbiyyet bâtıl olur idi. Neden sır, aslında burada bahsedilenlerin hepsi bizim üzerimizde biz bilsek de bilmesek de faaliyettedir. İşte bilmediğimiz için sanki gizlenmiş sır gibi ortaya çıkıyor. Bu bilindikten sonra da sır olması kalmıyor. — TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180)

Metinde açıklandığı üzere rububiyyet, Hakk'ın bir sıfatıdır; ancak bu sıfatın tahakkuk edebilmesi için mutlaka terbiye edilecek bir "merbûb"un (kulun, varlığın) bulunması gerekir. Tıpkı elinde tuvali olmayan bir ressamın ressamlık vasfını aşikâr edemeyişi gibi, merbûb olmadan rububiyyet de zâhir olamaz.

A'yân-ı Sâbite eserinde bu vücûdî irtibat harfi harfine şöyle teyit edilir:

Ya'nî Hakk'in "rubûbiyyet" sıfatıyla istisâfı yani sıfatlanması merbubun vücûduna mütevakkıftır. Rububiyet sıfatıyla vasıflanması için merbub olması lâzımdır. Merbub olacak ki o sıfat faaliyete geçmiş olsun. Aksi halde isimden ibaret kalır rububiyet. Merbub olacak ki rububiyet faaliyete geçtiğinde onun sıfatı olsun. Binâenaleyh merbub mevcûd ve bakî oldukça, rubûbiyyet dahi mevcûd ve bakî olur. — A'yân-ı Sâbite

Tüsterî hazretlerinin kelâmındaki "lev" (eğer) harfi imtinâ içindir; yani o sırrın zâil olmasının imkânsızlığını gösterir. Merbûb mevcûd ve bâkî oldukça rububiyyet bâkîdir; Hakk Teâlâ merbûb üzerinde rububiyyetini dâim kıldığı için o sır hiçbir zaman zâil olmaz ve rububiyyet de asla bâtıl olmaz. Ortada insanın bulunması Allah'ın varlığının en büyük delilidir. İnsan ile birlikte rububiyyet hükümleri yeryüzünde kemâliyle faaliyete geçmiştir.

Mûsevîlik, Bakara Remzi ve Nefsin Kurban Edilmesi

Rububiyyet mertebesi, seyr-i sülûk mertebeleri içerisinde Tevhid-i Esmâ ve Mûsevîlik makamıyla doğrudan irtibatlıdır. Kütüphanedeki Bakara Dosyası adlı eserde, Bakara Sûresi'nde geçen sığır kesme kıssası üzerinden sâlikin rububiyyet şuûruna erişmesi enfüsî bir dille tahlil edilir.

Bakara kıssasında kesilmesi emredilen bakara (sığır), sâlikin beşeriyeti ve nefs-i emmâresidir. İsrailoğullarının "Rabbine dua et, o nedir bize açıklasın" şeklindeki sualleri, nefsin ve beşerî kuvvetlerin kendi hakikatlerini anlamaktaki acziyetini ve rububiyyet makamına ilticasını temsil eder.

Eserde belirtildiğine göre sâlik nefsâniyetini mürşid-i kâmilin irşadıyla kurban ettiğinde, rububiyyet makamı nefs-i emmâreye fiillerin ve sıfatların hakiki sahibinin kendisi olmadığını, sadece bir zuhûr mahalli ve perdeden ibaret bulunduğunu idrak ettirir. Böylece tevhid-i ef'âl ve tevhid-i sıfât aşikâr olur.

Aynı metinde Hz. Mûsâ'ya verilen levhalar bahsi işlenir. Mûsâ aleyhisselâma ihsan olunan dokuz levhadan yedisi mermerden, ikisi ise nûrdandır. Mermer levhalar zâhirî ahkâma taalluk ederken, nûrdan olan iki levha rububiyyet ve kudret sırlarını ihtiva etmektedir. O devirde kavmin istidadı bu sırları taşımaya kâfi gelmediğinden bu hakikatler örtülü kalmış; ancak Muhammediyet mertebesi bütün mertebelerin câmii olduğundan Kur'ân-ı Kerîm ile bu iki nûr levhadaki rububiyyet ve kudret hakikatleri ilme'l-yakîn, ayne'l-yakîn ve hakka'l-yakîn mertebelerinde ümmete açılmıştır.

"Dur! Rabbin Namazda": Mîrâcın Zirvesi ve Salâtü'l-Vustâ

Rububiyyet kavramının Terzibaba külliyatındaki en çarpıcı ve merkezî mebhası, mîrâc hadisesinde Hz. Peygamber'e hitap olunan "Dur! Rabbin namaz kılıyor" rivayetinin şerhidir. Bu hitap, zâhirî bir namaz veya cismânî bir hareket değil, esmâ âlemindeki ilâhî faaliyetin kemâliyle müşâhedesidir.

Dur Rabbın Namazda (Cilt 1) eserinde bu sırrın mertebesi ve mahiyeti şöyle açıklanır:

“Dur rabbin namazda”, tüm esmâ-i ilâhiyyenin faaliyetini açık olarak seyretmesidir. Perde ardından verilen haberdeki “perde” sıfat mertebesini örten isimler perdesidir. “Dur, Rabbin namazda” lafzı Ahadiyet mertebesinden gelmektedir. Çünkü her bir esmâ-i ilâhiyye Cenâb-ı Hakk'ın Ahadiyyet mertebesinde kendi bünyesindedir, Vahidiyyet mertebesinden sonra zuhura çıkmaya başladığında adeta birer mahluk gibi tesbihatta olurlar. İlâhi âlemde ayân-ı sabiteler itibariyle gayr-i mec’ul iken, şehadet aleminde Hâlik, Bâri, Musavvir, Zâhir gibi isimlerle ayrı birer varlıkmış algısı oluştururlar. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 1)

Hz. Peygamber mîrâcta ef'âl ve esmâ perdelerini birer birer aşmış, en son sıfat mertebesini örten tek bir esmâ perdesi kalmıştır. İşte tam o sınırda, Sidretü'l-Müntehâ noktasında Cebrâil aleyhisselâm durmuş ve "Dur, Rabbin namazda" ikazı sadır olmuştur. Cebrâil aleyhisselâm Rahmâniyyet kaynaklı olmasına rağmen vazifesi rububiyete dönük olduğundan rehberliğini burada tamamlamıştır.

Bu hadisede namaz kılan kimdir? Terzibaba, namazın bâtınî mânâsının Hakk'ın sıfatlanarak âlemlerde isim ve fiilleriyle işler hale gelmesi ve cümle mevcûdâtın tek bir istikamette Hakk'a yönelmesi olduğunu belirtir. Dur Rabbın Namazda (Cilt 2) metninde ifade edildiği gibi, zıt isimlerin bu âlemdeki faaliyeti onların namazı iken, Rabbü'l-erbâbın bunu rububiyyet sıfatıyla perdelemesi de bizzat Kendi namazıdır. Peygamber Efendimiz'de namaz kılan, Rabbü'l-âlemîn olan Allah ismidir. Sâlik ise kendi beşeriyet idrakini durdurup nefsini kurban ettiğinde, kendisinde namaz kılanın bizzat kendi Rabbi olduğunu müşahede eder.

Bu rububiyyet ibadeti, namaz mertebeleri arasında "salâtü'l-vustâ" (orta namaz) olarak tarif edilir. Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31) eserinde Terzibaba bu irtibatı açıklar:

Beş vakit namaz ef'âl âleminin yani fiiller âleminin namazıdır. Salât-el vusta, esmâ âleminin namazı, yani Rubûbiyyet, 'dur rabbin namazda' dediği yerin namazıdır. Salâten daimeten sıfât mertebesinin namazıdır. Salât-ı vusta ef'âl âlemiyle sıfât mertebesi arasındaki vasıta namaz, ara namazıdır. Araya yani salâtı vustaya ermeden salâtı daimiye ulaşmak mümkün değildir. Bu vusta denilendir. — Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31)

Salâtü'l-vustâ, ef'âl âlemi ile sıfat mertebesi arasındaki berzah ve köprüdür. Esmâ âleminin ve rububiyyetin namazı yaşanmadan, sıfat mertebesinin dâimî namazına (salât-ı dâimûn) ulaşmak mümkün değildir.

Nefsini Bilenin Rabbini Bilmesi ve İnsanın İhata Ufku

Terzibaba külliyatında rububiyyet idraki, meşhur "Men arefe nefsehû fekad arefe rabbehû" (Nefsini bilen Rabbini bilir) hadîs-i şerîfi ile taçlandırılır. Hadiste "Rabbini bilir" denilip "Allah'ı bilir" denilmemesi manidardır. Zira nefs, rububiyyet zâtından meydana gelmiş bir hakikattir.

Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31) sohbetinde bu marifet şu temsille dile getirilir: Bir avuç buğday alan kimse, buğday tarlasının ne olduğunu idrak etmiş olur. Bir buğday tanesi ile bir milyon buğday tanesi arasında mahiyet değil kemiyet farkı vardır. Aynı şekilde bir damla zeytinyağını tanıyan zeytinin tamamını, bir bardak deniz suyunu tahlil eden de deryayı bilmiş olur. Kişi kendi nefsini, yani kendisinde hükümran olan esmâ terkibini ve Rabb-ı hâssını idrak ettiğinde, rububiyyet hakikatini kavramış olur. Hakikate giden en kestirme yol insanın kendi nefsinden geçer; ötelerde, gökyüzünde veya dağlarda Rab aramak zandan ibarettir.

İnsan ef'âl mertebesini aşıp esmâ âlemine ulaştığında Rabbini o genişlikte bulur ve kalbine sığdırır. Sıfat mertebesine yükseldiğinde idraki daha da genişler. Zât mertebesine varıldığında ise insan bünyesinde bulunan Allah ve Câmi esmâlarının zuhûru sebebiyle rububiyyet mertebesini bütünüyle ihata eder. Bu ihata maddî veya cismânî bir genişleme değil, ilmî ve mârifetî bir hakikat yaşantısıdır. Dur Rabbın Namazda (Cilt 2) metninde belirtildiği üzere, mîrâc yolculuğunu tamamlayıp mülk âlemine geri dönen ârif; dışı halka dönük, içi ise Hakk ve rububiyyet hakikatleriyle teçhiz edilmiş, "arûs-ı Rabb" (Rabbin gelini) vasfıyla insanlığa rahmet olarak geri dönen kimsedir. Bu hal zâttan zuhûra, Hakikat-i Muhammediye ufkundan bütün âlemlere taşan kâmil bir terbiyenin nişanesidir.

Klasik Dayanaklar

Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı

Âdem Fassı'nda rububiyyet mebhası, Zât-ı İlâhî'nin zâtî gaybından esmâ mertebesine tenezzülü ve her bir ismin bir "rab" olarak âlemde zuhûra çıkması ekseninde tahlil edilir. Şerhte Cenâb-ı Hakk'ın Zât mertebesinde âlemlerden ganî olduğu, ancak esmâ mertebesinde her bir ismin âlemde tecellî edeceği bir mazhar talep ettiği beyan edilir. Âlemde Rabbü'l-erbâb olan tek bir Allah ismi bulunmakla birlikte, O'nun isimlerinin her biri kendi tecellî sahasında müstakil birer terbiye edici hükmündedir.

Bu fassın şerhinde her bir varlığın Hakk'ın tecellîsinden aldığı hisse, o varlığın bağlı bulunduğu Rabb-ı hâssın rububiyyet ve ulûhiyyet hissesiyle sınırlandırılır. Terzibaba bu durumu şu sözlerle açıklar:

Âlemde “Allah” adı verilen bir “Rab” vardır, âlemlerin Rabbidir, bir de sadece “rab” ismi verilen rablar vardır. Bu rablar Cenâb-ı Hakkın esmâsının zuhurlarıdır. Yani her bir esma bir “rab”tır. Yani terbiye edicidir. — TB. Kelime-i Âdemiyye

Metinde ayrıca insanın nefsaniyetinin ve bedenî hilkatinin doğrudan rububiyyet hakikatinden var edildiği belirtilir. Âlem-i misâl, ruhlar âlemi ile cisimler âlemi arasında latif bir berzah olup rububiyyetin zuhûr mahallidir. İnsanın nefsi de ruh ile ceset arasında iki veche sahip bir berzahtır; bir yüzü Rahmân'a ve mânâ âlemine, diğer yüzü ise beşeriyet âlemine bakar. Cenâb-ı Hakk "O her an yeni bir şe'ndedir" (Rahmân, 55/29) âyeti mucibince her an tecellîde olup hiçbir tecellîsini tekrarlamaz.

Bu fassın rububiyyet sırrı, Rab ile merbûb arasındaki karşılıklı ihtiyaçta (iftikâr) düğümlenir. Zâhir ile bâtın birbirinden ayrılamayacağı gibi, mahlûkat vücûd bulmak için Hakk'a muhtaçtır; Hakk Teâlâ da rububiyyetini izhâr etmek için âleme taalluk eder:

Bu ayrı ayrı gördüğümüz aslında kül olan ama ayrı ayrı görünen bu bütün alem bil cümle suver-i esmadan ibarettir. Yani isimlerin suretlerinden ibarettir. Böyle olmakla kül olan alem yek diğerine merbuttur. Kül olan bu alem her birisi birbiriyle bağlantılıdır. Merbut bağlantılı demektir, rabt edilmiş demektir. Hakk rububiyetine ishar etmek için aleme merbuddur ve alem dahi vücutta Hakk’a müftekırdır. — TB. Kelime-i Âdemiyye

Ana bölümde her ferdin kendi kâbiliyetine göre tecellî eden müstakil bir Rabb-ı hâssın terbiyesi altında bulunduğu ve âlemin Küllî Nefs ufkunda tek bir rububiyyet nizamıyla kuşatıldığı tespiti, bu fassın şerhindeki rab-merbûb irtibatına dayanmaktadır.

Fusûsu'l-Hikem: İbrâhim Fassı

İbrâhim Fassı'nda rububiyyet, me'lûhiyet ve merbûbiyet nisbetlerinin Zât-ı İlâhî'nin bilinmesindeki vücûdî zarureti çerçevesinde ele alınır. İbn Arabî'nin metninde ve Ahmed Avni Konuk'un şerhinde, eğer Zât-ı İlâhî bu nisbetlerden mücerret kalsaydı ilâh ve rab olarak bilinemeyeceği açıkça ifade edilir. Zât-ı Mutlak kendi zâtı cihetiyle âlemlerden ganîdir ("İnnallâhe le-ganiyyün ani'l-âlemîn", Ankebût, 29/6); ancak ulûhiyyet me'lûhiyetle, rububiyyet ise merbûbiyetle tahakkuk eder.

Konuk'un şerhinde bu incelik şu cümlelerle temellendirilir:

Ba'dehû eğer zât-ı ilâhiyye bu nisebden ârî olaydı, ilâh olmazdı. Hâlbuki bu nisebi, bizim a'yânımız ihdâs etti. Binâenaleyh biz me'lûhi- yetimiz ile ilâhı ilâh kıldık. Ya'ni zât-ı ilâhiyye ulûhiyet, rubûbiyet, hâlıkıyet, râzıkıyet, musavviriyet gibi nisbetlerden ârî olsa idi, ilâh olmaz idi. Çünkü ulûhiyet meʼlûhiyetle ve rubûbiyet dahi merbûbiyetle tahakkuk eder. İşte bu nisbetleri bizim a'yân-ı halkıyyemiz ihdâs etti; ve merbûbiyetimiz rubûbiyeti ve meʼlûhiye- timiz dahi ilâhın “ilâh” tesmiye olunmasını iktizâ eyledi. — Kelime-i İbrâhîmiyye

Bu mebhas dolayısıyla İbn Sînâ ve İmâm Gazzâlî gibi düşünürlerin "Âleme bakılmaksızın Allah bilinebilir" şeklindeki görüşleri tenkit edilir. Kur'ân-ı Kerîm'de "Âyetlerimizi onlara âfâkta ve enfüste göstereceğiz" (Fussilet, 41/53) buyrulması, Hakk'ın me'lûh ve merbûb olan mahlûkat aynasında tanınabileceğini ispat eder.

Terzibaba'nın bu fasla dair açıklamasında da merbûbiyet ile rububiyyetin ayrılmazlığı anne ile çocuk misaliyle vuzuha kavuşturulur:

Merbubiyetimiz rububiyeti meydana getirdi. Yani bizim eğitime ihtiyaç sahibi olmamız rablığı meydana getirdi. Eğer bizim eğitime ihtiyacımız olmasaydı terbiyeye ihtiyacımız olmasaydı o zaman Rabba ihtiyaç olmayacaktı, gerek kalmayacaktı. İşte çocuğun doğması annesini zaruri kıldı. Çocuk olmasaydı anneye ihtiyaç yoktu, anne de olmazdı. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye

Fassın zirve noktası, kul için "hüve" (hüviyyet) ve "ene" (enâniyyet) olmak üzere iki vechin bulunmasıdır. Hüviyyet vechinde Hak ile kul arasında imtiyaz ve ikilik yoktur; ancak enâniyyet vechinde kulun taayyünü ile ubûdiyyet ve rububiyyet hükümleri aşikâr olur.

Ana bölümde Sehl b. Abdullah et-Tüsterî'nin "sırr-ı rububiyyet" kelâmı aktarılırken merbûbun vücûdu olmadan rububiyyetin tahakkuk edemeyeceği yönünde serdedilen deliller, bu fassın temel öğretisini yansıtır.

Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı

Nûh Fassı'nda rububiyyet, peygamberlerin tebliğ lisanı, isimlerin terbiyesi altındaki mazharların istikameti ve rububiyyet sırrının nefsânî benlikle örtülmesinin tehlikeleri üzerinden işlenir. Şerhte ilâhî kitapların dört lisanı olduğu; şeriat mertebesinde Arapça, tarikat ve esmâ mertebesinde ise "Rabb'ça" lisanının câri olduğu bildirilir. Cenâb-ı Hakk'ın Hz. Peygamber'e ilk emri olan "İkra' bi'smi Rabbikellezî halak" (Alak, 96/1) hitabı, tebliğin doğrudan rububiyyet mertebesinden başlatıldığını gösterir.

Bu fassın en mühim meselesi, her bir mahlûkun kendi Rabb-ı hâssının terbiyesi altından çıkıp başka bir ismin rububiyyetine geçip geçemeyeceği sualidir:

SUAL: Bu zuhura gelmiş kevn aleminden her birisi kendi Rabbı hassı olan ismin kemalatı zahir olmak için bu alemde vücuda gelmiştir. İsmin sırat-ı müstakimi ne ise kendi mazharının nasiyesinden tutup çeker götürür. O tarikin müntehası o ismin kemalidir. O mazhar daima o ismin terbiyesi tahtındadır, altındadır. Onun hakikati ve ruhu odur. Böylece bir mazhar kendi Rabbı hassı ve hakikati ve ruhu olan ismin rububiyetinden Rabbı hassı olmayan diğer bir ismin rububiyetine mi davet olunur? Bu mümkün müdür, birinin terbiyesi tahtından çıkıp diğerinin terbiyesi altına girebilir mi? CEVAP: Hayır! Bir mazhar, yani zuhur yeri kendi hakikati olan Rabbı hassın rububiyetinden ihraç olunup yani hangi özellik ile var edilmişse onun özelliğinden çıkartılıp diğer bir hakikate davet olunmak muhaldir. — TB. Kelime-i Nûhiyye

"Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın" (Ahzâb, 33/62) kaidesince mazharın aslî ism-i hâssı değişmez. Ancak kul tenezzül yollarında uğradığı mertebelerden birtakım ârızî sıfatlar kapmıştır. İrşad ve davet, kulun darlıktan genişliğe, Hâfıd ve Mudill gibi Celâlî isimlerin baskısından Râfi' ve Hâdî gibi Cemâlî isimlerin vüs'atine çıkarılmasıdır; zira "Rahmetim her şeyi kuşatmıştır" (A'râf, 7/156).

Fasstaki Nûh aleyhisselâmın kavmine dair tahlil, rububiyyet sırrının idraksizce ifşa edilmesinin doğuracağı zındıklığı sergiler:

"Eğer sen onları bırakırsan", yani sen onları terkedersen "kullarını ıdlâl ederler" ya'nî onları hayrete düşürürler; ve onları ubûdiyyetten, esrâr-ı rubûbiyyetten kendilerinde mevcûd olan şeye ihraç ederler. Böyle olunca onlar nefisleri indinde abîd olduktan sonra, nefislerine erbâb nazarıyla bakarlar. — TB. Kelime-i Nûhiyye

Nefsânî kuvvetleri ve beşeriyeti henüz ölmemiş kimselerin esrâr-ı rububiyyete vâkıf olmaları caiz değildir. Kişi diliyle rububiyyeti ikrar ettiği halde kendi nefsâniyetini ve fiillerini Hakk'a perde kılarsa rububiyyeti kavlen izhâr, fiilen setretmiş olur; Firavun gibi mülksüz dâvâ-yı rububiyyete kalkışır.

Ana bölümde nefsin ve beşeriyetin kurban edilmeden rububiyyet şuûruna erilemeyeceği tespiti, Nûh Fassı'ndaki bu ubûdiyyet muhafazası hükmüyle birebir uyuşmaktadır.

Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı

Muhammed Fassı'nda rububiyyet, insanın enfüsî hakikati olan nefsi ile Rab arasındaki fâiliyyet-münfailiyyet dengesi ve âhiretteki zâtî müşahede çerçevesinde ele alınır. Fassın temel hareket noktası "Men arefe nefsehû fekad arefe rabbehû" (Nefsini bilen Rabbini bilir) nebevî beyanıdır. Şerhte nefsin marifetinin Rabb'in marifetine mukaddem (öncül) olduğu, küçüğü bilmeden büyüğün ihata edilemeyeceği belirtilir.

Konuk'un şerhinde bu vücûdî irtibat şu kaideyle formüle edilir:

Ya'nî insan kendi nefsinin sıfât-ı infîâliyye ve merbübiyye yani kendinde zuhura gelen ve rabbına bağlanmış olduğu ile muttasıf olduğunu arif olmadıkça yani rabbının varlığı ile vasıflanmış olduğunu bilmedikçe buna arif olmadıkça Hakk'ın sıfât-ı fliliyye ve rubübiyyet ile vasıflanmış olduğunu bilmez. Zîrâ fâiliyyet, münfailiyyet ile zahir olur. — TB. Kelime-i Muhammediyye

Fâilin fiili ancak münfail olan mahalde zâhir olduğu gibi, Hakk'ın fiilî sıfatları ve rububiyyeti de merbûb olan kulun nefsinde aşikâr olur. Terzibaba şerhinde bir avuç buğdayı tanıyanın bütün tarlayı bilmesi gibi, kendi nefsindeki ilâhî terkibi idrak edenin âlemlerin Rabbini idrak edeceğini açıklar. İnsan-ı kâmil bünyesinde bütün esmâ ve sıfâtı câmi olduğundan Hakk'ın zâtî hüviyetine en kâmil delildir.

Fassın rububiyyet bahsindeki en mühim sırrı, ölümden sonraki rü'yetin keyfiyetidir. Peygamber Efendimiz'in hadîs-i şerîflerinde bildirildiği üzere, Cenâb-ı Hakk cennet ehline tecellî ettiğinde "Ben sizin Rabbinizim" hitabıyla nida eder. Bu tecellî zâtî veya sıfâtî değil, rububiyyet mertebesindendir. İrfan ehli dışındakiler Hakk'ı zihinlerinde ürettikleri hayâlî rab sûretlerine hapsettikleri için bu tecellîyi inkâr eder; ancak kendi itikatlarındaki şekil gelince kabul ederler. Ârifler ise Hakk'ı her mertebede ve her tecellîde tanıyan tevhid ehlidir.

Ana bölümde insanın kendi nefsini bilmesiyle rububiyyet ufkunu ihata edişi ve mîrâctaki müşahede için yapılan açıklamalar, bu fassın sıfât-ı infiâliyye ve tecellî-i rububiyyet tahlillerine dayanmaktadır.

Mesnevî-i Şerîf

Cilt 8: Terbiye-i Umûmiyye, Terbiye-i Husûsiyye ve Vahdet-i Rubûbiyyet

Mesnevî-i Şerîf'in sekizinci cildinde rububiyyet kavramı, mahlûkatın seyr-i sülûk ve hayat dairesi içerisindeki terbiye ediliş tarzları ekseninde işlenir. Hz. Mevlânâ insanları gayr-i muntazam koşan serkeş atlara benzeterek mânevî terbiyeye davet eder:

  1. Süksüklersiniz, benim nefesimden yorga gidiniz, tâ ki sultanın yuvaşı ve merkebi olasınız. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8

Ahmed Avni Konuk şerhinde Azîz Nesefî'nin Zübdetü'l-Hakāyık adlı eserinden nakille terbiyenin iki ana kısma ayrıldığını beyan eder:

"Hak Teâlâ, kullarının terbiye ve ıslahlarını irâde ve emir buyurmuşdur. Birinci nev'i enbiyâ vâsıtasıyla olan emirdir ki, bu emir, kullarını beraber tecrübe ve imtihân ve kendi ihtiyârlarıyla tarîk-ı fevz ve felâha da'vettir. Şerâyi'-i enbiyânın kâffesi bu kabildendir. Eğer kullar ihtiyârlarıyla tav'an bu emre inkıyâd ve imtisâl ederlerse, sür'atle tekmîl-i nüfûs ederler. Bu emre inkıyâd etmeyen münkirler ve âsîler terbiye-i umûmiyyeyė dâhil olurlar. Rubûbiyet-i Hak ale'd-devâm onları türlü ukūbetler ile terbiye etmektedir; fakat onların bu terbiye-i umumiyyeden haberleri olmaz; zîrâ kemâl-i cehl içindedir. Binâenaleyh onları hakikate ve hilkatlerinden maksûd olan gāyeye îsâl edinceye kadar, rubûbiyyet-i Hak hayren ve kahren terbiye eder. Terbiye-i husûsiyye, terbiye-i umûmiyyeden fer'dir, bu terbiye-i husûsiyye kullar hakkında bir kerem ve rahmet-i ilâhiyyedir." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8

Konuk'a göre terbiye-i husûsiyye, enbiyâ ve mürşidlerin irşadıyla sâliklerin kendi ihtiyarlarıyla nefislerini ıslah etmeleridir. Buna yanaşmayanlar ise rububiyyet-i Hakk'ın umûmî terbiyesi altına girerler ve çeşitli mihnetlerle, kahr ve ikābla mecburen kemâle sevk edilirler. Aynı cildin 3411. beytinin şerhinde Konuk, Mesnevî-i Şerîf'in asıl maksadının "vahdet-i rubûbiyyet" deryasını açıklamak olduğunu belirtir; mânâlar elest bezmindeki ervâh deryasına ulaştığında her türlü tagayyür ve bozulmadan kurtulur.

Cilt 4: Yûnus Aleyhisselâmın Tesbihi ve Rubûbiyyet-i Mutlaka

Dördüncü ciltte rububiyyet, Hz. Yûnus'un balık karnındaki hâli ve hakiki tasarrufun yalnız Hakk'a ait oluşu remziyle açıklanır. Hz. Mevlânâ balıktan kurtuluşun vesilesini şöyle nazmeder:

  1. O tesbih ile balığın cisminden sıçradı. Tesbih nedir? Rûz-i elest âyetidir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4

Konuk şerhinde bu hâdiseyi sâlikin hod-be-hod tasarruftan vazgeçip rububiyyet-i mutlakayı Hakk'a teslim etmesi olarak şerheder:

HZ. Yûnus balık karnından tesbih ederek kurtuldu. Ve tesbîhinde dedi ki: "İlâhî, Sen'den başka mutasarrıf-ı hakîkî olan bir ilâh yoktur. Rubûbiyyet-i mutlaka ancak sana mahsûstur. Ben senin emrine muntazır olmayıp kaçmakla hod-be-hod tasarrufa kıyâm ettiğim için ters bir iş yaptım ve zâlimlerden oldum!" İmdi bu ma'nâ i'tibâriyle, bu âlem-i keserâtta tesbih nedir? Ervâha, ألست بربكم (A'râf, 7/172) ya'ni "Ben sizin rabbiniz değil miyim?" hitâbı vâki' olduğu ânın ve zamânın âyeti ve nişanıdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4

Konuk'a göre elest gününde bütün ruhlar rububiyyet-i mutlakanın Hakk'a ait olduğunu ikrar etmişlerdi. Cismâniyet âlemine geldiklerinde ise insanlar bu hakikati unutup esbâba ve nefislerine rububiyyet izafe etmeye başladılar. Kul tesbih ve tenzih ile tasarrufu hakiki sahibine teslim ederse cismâniyet balığının karanlığından necat bulur; aksi halde kesâfet içinde kaybolup gider.

Cilt 10: "Elest" Kelâmındaki Nefy ve İsbât Sırrı

Onuncu ciltte Hz. Mevlânâ, elest hitabının sırrını ve Cenâb-ı Hakk'ın celâl ve cemâl tecellîlerini tahlil eder:

  1. Bunun için "elesť" lafzı tebyîndir, bir lafızda nefy ve isbat karîndir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10

Konuk'un şerhinde bu beytin îzâhı, rububiyyetin zâtî ve izâfî veçheleri arasındaki vücûdî münasebete dayandırılır:

Şöyle ki Hak Teâlâ kendi hilim ve cemâline nazaran rubûbiyetini isbât etti; ve kendi gazab ve celâline nazaran rubûbiyetini kendinden nefy etti. Zîrâ rubûbiyetin nefyi merbûb olan mahlûkun nefyini müstelzimdir; ve isbât-ı rubûbiyyet ise merbûbun da isbâtını icâb eder. Çünkü rububiyet sıfât-ı izâfiyyedendir. Onun tahakkuku vücûd-ı izâfi sahibi olan merbûbun ve mahlûkun tahakkukuna mevküftur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10

Konuk'a göre Cenâb-ı Hakk Ahadiyyet mertebesinde kahr ve celâliyle bütün kesreti mahvettiğinden hiçbir kimsenin Rabbi değildir; orada rububiyyet nefyedilir ("Li-meni'l-mülkü'l-yevm, lillâhi'l-Vâhidi'l-Kahhâr", Mü'min, 40/16). Vâhidiyyet mertebesinde ise hilim ve cemâl muktezasıyla mahlûkat zuhûr bulur ve böylece merbûbun vücûduyla rububiyyet ispat edilir. Bu sebeple "Elestü" istifhamı hem rububiyetin sübûtunu hem de vücûd-ı izâfînin nefyini cem etmiştir.

Ana bölümde rububiyyet mertebesinin esmâ sahası ve Küllî Nefs terbiyesi olduğu, her varlığın kendi istidadı tahtında ilâhî nizamla terbiye edildiği tespiti, Mesnevî şerhindeki terbiye-i umûmiyye ve ahd-i elest tahlilleriyle aynı hakikati beyan eder.

Kavramlar Ağında Rububiyyet

Esma'ül Hüsna: Rububiyyetin asıl zuhûr sahası olup, her bir ismin bir "rab" ve terbiye edici olarak mahlûkat üzerinde faaliyet gösterdiği ilâhî isimler mertebesidir.

Uluhiyyet: Bütün ilâhî isim ve sıfatları zâtî kemâliyle câmi olan mertebe olup, rububiyyetin menbaı ve me'lûh olan mahlûkatın nihai yöneleceği tecellî merkezidir.

A'yan-ı Sabite: İlâhî ilimde sâbit olan hakikatler olup, rububiyyet mertebesine tenezzül ile esmâ elbiseleri giyerek zuhûra çıkan varlıkların ezelî programıdır.

er-Rahmân: Rububiyyetin üzerinde yer alan arş ve ruh mertebesi olup, akl-ı kül ufkundan rububiyyet nûrunu ve melekût âlemini var eden kapsayıcı rahmet tecellîsidir.

el-Melik: Rububiyyetin tenezzülüyle şehâdet ve kesret mülkünde zuhûr eden ef'âl sahası olup, bütün isimlerin fiilen hakkını aldığı faaliyet zeminidir.

Tevhid: Kesret âlemindeki farklı rablar ve esmâ tecellîleri arkasında Vâhid olan Zât'ın tekliğini idrak etme ve nefsin terbiyesiyle zâtî birliğe ulaşma hakikatidir.

Kâlû Belâ — Bezm-i Elest: Rububiyyetin ervâh âleminde mahlûkata tasdik ettirildiği ezelî ahid olup, insanın bu dünyada kavlen ve fiilen şahitlik etmekle mükellef olduğu rububiyyet ikrarıdır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Dur Rabbın Namazda (Cilt 1) ve Dur Rabbın Namazda (Cilt 2): Mîrâc hadisesindeki "Dur! Rabbin namazda" hitabını esmâ mertebesinin faaliyetini müşahede ve salâtü'l-vustâ hakikati olarak şerheder; Rabb-ı hâs ile Rabbü'l-erbâb ayrımını enfüsî terbiyeye bağlar.

Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2): Âlemlerin tenezzül mertebelerini nizamlayarak Rahmâniyyet ile rububiyyet arasındaki arş-kürsî, ruh-nûr ve akl-ı kül-nefs-i kül münasebetini ortaya koyar.

Bir Ressam Hikâyesi: İlâhî esmânın terkipler halinde aşikâr olmasıyla kulun meydana gelişini, ressam ve resim temsiliyle 9 sayısının rububiyyet sırrını açıklar.

Bakara Dosyası: Bakara Sûresi'ndeki sığır kesme kıssasını nefsin ve beşeriyetin kurban edilerek Tevhid-i Esmâ ve Mûsevîlik mertebesindeki rububiyyet idrakine ulaşılması olarak tahlil eder.

Sohbet Arası Sohbetler CD 4 (2000) ve Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000): Topraktaki tohumların terbiyesi üzerinden esmânın tabiat üzerindeki kesintisiz kontrolünü ve İslâm'ın beş mertebesini şerheder.

Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler (31): Rububiyyet mertebesini melekût ve nefs-i kül sahası olarak tanıtır; "Nefsini bilen Rabbini bilir" fehvasınca buğday tanesi ve tarla misaliyle insanın idrak ufkunu açıklar.

TB. Fusûs Mukaddimesi (Cilt 180) ve A'yân-ı Sâbite: Sehl b. Abdullah et-Tüsterî'nin "sırr-ı rububiyyet" kelâmını merbûbun vücûdu ve Hûd aleyhisselâmın kesret mezâhirinde Vâhid'in rububiyyetini müşahedesi üzerinden inceler.

TB. Kelime-i Âdemiyye, TB. Kelime-i Nûhiyye, TB. Kelime-i Muhammediyye, Kelime-i İbrâhîmiyye ve TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye: Fusûsu'l-Hikem şerhleri üzerinden me'lûhiyetin ilâhı ve merbûbiyetin Rabbi iktiza edişini, tebliğin Rabb'ça lisanını, esmâ davetini ve fâiliyyet-münfailiyyet dengesini açıklar.

Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Cilt 4, Cilt 8 ve Cilt 10): Terbiye-i umûmiyye ile terbiye-i husûsiyye farkını, Hz. Yûnus'un balık karnındaki tesbihini ve "Elest" hitabındaki nefy ve isbât sırrını şerheder.

Değerlendirme

Rububiyyet, tasavvuf irfanında kâinatın zâhirî idaresinden ibaret dar bir mefhum olmayıp, gaybî hakikatlerin esmâ ve nûr libâsıyla mevcûdâta hayat ve istidat bahşettiği merkezî tenezzül mertebesidir. Terzibaba Necdet Ardıç'ın şerhlerinde kavram, her ferdin kendi fıtratında hâkim olan Rabb-ı hâssını tanıması ve mîrâctaki "Dur! Rabbin namazda" sırrıyla nefsin beşerî vehminden soyunarak zâtî namaza mahal olması şeklinde enfüsî bir seyre dönüştürülmüştür. Klasik dayanaklarda İbn Arabî ve Ahmed Avni Konuk'un tahlil ettiği gibi, rububiyyet ancak terbiye edilecek bir merbûbun vücûduyla tahakkuk etmekte; kulun nefsi sıfât-ı infiâliyye ile donanarak Hakk'ın rububiyyetine ayna olmaktadır. Mesnevî şerhindeki elest ahdi ve terbiye-i husûsiyye vurgusu da insanın bu dünyada ezelî ikrarını kavlen ve fiilen tahakkuk ettirmekle mükellef olduğunu teyit eder. Bu mertebenin hakikatine ermek isteyen sâlik için kütüphanedeki Dur Rabbın Namazda ve Bakara Dosyası eserleri, esmâ terbiyesinden zâtî tevhide uzanan yolu gösteren esaslı birer rehber niteliğindedir.

Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi Wiki-Enhanced RAG sistemi tarafından 20 kaynak eserden (20 alıntı) sentezlenmiştir.

Versiyon 5.4 | Oluşturulma: 25.10.2026

Kaynak eserleri göster (20)