Uşşaki Tarikatı

Hakk’a giden yollar, mahlûkatın nefesleri adedincedir. Her bir yol, Zât-ı Mutlak’a açılan bir pencere, O’nun bir isminin tecellî ettiği bir mekteptir. Bu yollardan biri, adını Aşk’tan, Aşk ile yananlardan alan Uşşaki yoludur. Bu yol, bir kurallar manzumesi değil, kalpten kalbe akan bir muhabbet nehridir. Pir Hasan Hüsamettin Uşşaki Hazretleri’nin himmetiyle bu dünyaya zuhûr etmiş bir aşk mektebidir. Bizim irfan ocağımızda, Terzibaba Necdet Ardıç Efendimizin nazarıyla bu yol, kuru bir tarihî bilgi yığını olarak değil, bugün dahi yaşayan, nefes alan, sâlikini menzile eriştiren bir hakikat pınarı olarak görülür. Bu yolun azığı da, hedefi de, kendisi de Aşk’tır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Her kapının bir anahtarı, her hazinenin bir tılsımı vardır. Tasavvuf yolunda kavramların aslına inmek, o hazinenin tılsımını çözmek gibidir. Uşşaki kelimesinin köküne baktığımızda karşımıza “Aşk” (عشق) çıkar. Uşşak, “âşıklar” demektir. Bu, sıradan bir sevgi, bir beğeni değildir. Bu aşk, varlığın temelindeki o büyük sırrın, o kevnî çekim gücünün adıdır. Cenâb-ı Hakk’un, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmeyi sevdim (muhabbet ettim) ve bilinmekliğim için âlemleri halk ettim" kutsî hadîsinde işaret ettiği o ilk muhabbetin, insandaki en şiddetli, en yakıcı, en benliği yok edici tecellîsinin adıdır aşk.

Uşşaki yolu, her şeyden evvel bir Aşk yoludur. Bu yolda sâlikin sermayesi, aklının kıvraklığı veya bedeninin riyazet gücü değil, kalbinin yanma kabiliyetidir. Akıl, yolu aydınlatan bir fener olabilir; riyayet, bedeni terbiye eden bir vasıta olabilir; ama bu yolda gemiyi yürüten rüzgâr, yelkenleri şişiren nefes, Aşk’tır. Akıl, sâlikini sahile kadar getirir, ancak Aşk deryasına daldıran ve karşı sahile, yani vuslata ulaştıran ancak Aşk’ın kendisidir. Uşşaki meşrebi, bu hakikati yolunun temeli yapmıştır.

Bir tarikat, yani bir yol, belli bir usûl ve erkân üzerine kurulur. Bu usûl, o yolun kurucu Pîr’inin, yani o yolu açan Mürşid-i Kâmil’in, Hakikat-i Muhammediyye’den kendi meşrebine (manevi mizacına) göre aldığı feyzi sistemleştirmesiyle ortaya çıkar. Pir Hasan Hüsamettin Uşşaki Hazretleri, Halvetî yolunun büyük kollarından birinin pîri olarak, bu Aşk ateşini merkeze alan bir terbiye yöntemi vaz etmiştir. Halvet, yani bir süreliğine halktan ve dünyadan uzaklaşıp Hakk ile baş başa kalma usûlü, bu yolda kalbi masivadan, yani Hakk’ın gayrı olan her şeyden arındırmak için kullanılır. Ancak bu arınmanın gayesi, kuru bir zâhidlik değil, kalpte Aşk ateşinin tutuşacağı o temiz ve boş mekânı hazırlamaktır. Ateşin yanması için oduna ihtiyaç olduğu gibi, Aşk ateşinin de yanması için temiz bir kalbe ihtiyacı vardır. Halvet ve zikir, o kalbi temizleyen, cilalayan birer ameliye, birer hizmetkârdır.

Bu Aşk, sâlikin kendi müstakil varlığını, “ben”liğini yakan bir ateştir. Âşık, maşukunda fâni olmak ister. Uşşaki yolunun sâliki de, mecazdan hakikate doğru bir seyirle, önce mürşidinin manevi şahsiyetinde kendi nefsini eritir. Bu, bir köprüdür. Mürşid, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) ahlâkının ve nurunun zaman içindeki bir mazharıdır, bir tecellîgâhıdır. Sâlik, fâni bir şahsa değil, o şahısta tecellî eden manaya, o mananın sahibi olan Resûlullah’a, onun vasıtasıyla da Cenâb-ı Hakk’a âşık olur. Bu, Aşk’ın en büyük sırrıdır: O, her zaman için Bir’e doğrudur. Çoklukta görünen bütün güzellikler, bütün sevgiler, aslında o Tek Güzelliğin, o Mutlak Sevgili’nin farklı aynalardaki yansımalarından ibarettir. Uşşaki dervişi, her baktığı yüzde O’nun cemâlini görmeyi, her duyduğu seste O’nun kelâmını işitmeyi öğrenir.

Bu yolun nihai hedefi, diğer bütün hakiki tasavvuf yolları gibi, sâlikin Tevhid hakikatine ermesidir. Tevhid, birlemek demektir. Ama bu, akılla yapılan bir hesap, “Allah birdir” demekten ibaret bir söz değildir. Bu, bütün varlıkta Hakk’ın Vücûdu’ndan başka bir vücût olmadığını bizzat yaşayarak, görerek, bilerek idrak etmektir. Bu makama “zevk” denir, yani tatmak. Aşk, bu tadı veren en tesirli iksirdir. Âşık, kendi varlığının bir serap olduğunu, asıl ve tek hakiki varlığın Maşuk’un Varlığı olduğunu anladığında, “ben” ve “sen” ikiliği ortadan kalkar. O zaman, “Lâ ilâhe illallah” kelime-i tayyibesinin sırrı tam manasıyla zâhir olur: O’ndan başka fâil, O’ndan başka mevcûd yoktur.

Uşşaki tarikatı, bu yüce hakikate ulaştırmak için zikir, sohbet, hizmet ve rabıta gibi usûlleri kullanır. Zikir, kalbin pasını silen bir cila ise, sohbet de o cilalanmış kalbe mananın nakşedildiği bir meclistir. Hizmet, sâlikin nefsini ve kibrini ayaklar altına alarak, Hakk’ın kullarında Hakk’a hizmet etme sırrına ermesidir. Rabıta ise, fâni kalbi, feyzin aktığı Bâkî kaynağa, yani mürşidin maneviyatı üzerinden Peygamber Efendimiz’e ve Cenâb-ı Hakk’a bağlama ameliyeidir. Bütün bu usûllerin ruhu ve motor gücü, yine Aşk’tır. Aşk olmadan yapılan zikir dilin gevezeliği, aşk olmadan yapılan hizmet angarya, aşk olmadan kurulan rabıta bir hayalden ibaret kalır.

Uşşaki olmak, sadece bir tarikata intisap etmek, bir zikir halkasına katılmak demek değildir. Uşşaki olmak, bir hâl işidir. Varlığa Aşk nazarıyla bakabilme, her zerrede O’nun muhabbetinin izini sürebilme, kederi de lütfu da Sevgili’den gelen bir hediye olarak aynı Aşk ile karşılayabilme sanatıdır. Bu yolun yolcusu bilir ki, ayrılık da vuslatın bir parçasıdır, hasret de Aşk ateşini körükleyen bir rüzgârdır. Yolun sonunda gaye, İnsân-ı Kâmil mertebesine ulaşmak, yani Hakk’ın bütün isim ve sıfatlarının tecellî ettiği cilalı bir ayna olmaktır. O ayna ki, Hakk kendi cemâlini onda seyreder ve kâinatın zuhûr edişinin sırrı olan o ilk “Bilinmeyi Sevdim” muradı, o aynada kemâle erer. İşte Uşşaki tarikatının aslı, ıstılah mânâsı ve nihai gayesi, bu Aşk ekseninde döner. Bu, ateşten bir yoldur; ama sonunda serinlik ve selamet olan bir ateştir. İbrahim’i (a.s.) yakmayan ateş gibi, bu Aşk ateşi de âşığın sadece gayrısını, yani Hakk’a ait olmayanı yakar, geriye saf, katıksız, bâkî olan Hakikati bırakır.

Terzibaba'nın Nazarıyla Uşşaki Tarikatı: Aslı ve Mertebesi

Bir yola talip olmak, bir kapıyı çalmak demektir. Lâkin hangi kapıyı çaldığını, o kapının nereye açıldığını bilmek, yolun kendisinden daha mühimdir. Bizim yolumuz, Uşşâkîlik, adıyla müsemmâ, bir aşk yoludur. Lâkin bu aşk, beşerî heveslerin, geçici sevdaların ötesinde, Vücûd-ı Mutlak’a duyulan bir iştiyaktır. Bir yolun hakikati, o yolun büyüklerinin himmetinde ve kelâmında gizlidir.

Bizler, sonradan olma bir hevesle değil, kökü derinlerde olan bir silsilenin, bir manevî damarın bugünkü halkalarıyız. Bu yol, Halvetîlik gibi büyük bir ummanın içinden doğmuş, Ahmediyye kolundan filizlenmiş bir güldür.

Günümüz sûfîlerinden Necdet Ardıç Efendi, tasavvuf kültüründe seçkin bir yeri olan Halvetî tarikatının Ahmediyye kolunun Uşşâkıyye şubesinin son dönem temsilcilerindendir.

Bu silsile, bu bağ, bizim için sadece bir tarih bilgisi değil, feyzin ve himmetin kesintisiz aktığı bir kanaldır. Her bir halka, kendinden öncekini tasdik eder ve kendinden sonrakine nurunu aktarır. Bu yüzden Uşşâkîliğin ne olduğunu anlamak, bu mübarek silsileyi ve onun başı olan Pîrimiz Hazret-i Hasan Hüsâmeddîn-i Uşşâkî’yi (k.s.) anlamakla başlar.

Uşşâkîlik: Aşk Üzere Kurulmuş Bir Yol

Gönül ehli bilir ki, kâinatın mayası aşktır. Hakk, bilinmeyi sevdiği için bu âlemleri zuhûra getirmiştir. Öyleyse O'na varan yolun da sevgiden, aşktan başka bir şey olması düşünülebilir mi? Uşşâkî, "âşıklar" demektir. Yolumuzun adı, gayesini içinde taşır. Bu, kuru bir zâhidlik, şeklî bir dindarlık yolu değil; maşukunun ateşinde yanmaya talip pervanelerin yoludur. Mürşidimiz Nusret Tura Efendimizin bir mektubunda buyurduğu gibi, bu yolda yanmak da bir nasip işidir:

“Her aşıka, ‘maşuk libası’ giydirilmez. Fakat aşık olarak ölmenin de zevki başkadır. Pervane bile aşık olarak dönmekten usanmış maşukun ateşinde yanıp yok olmayı son zevk olarak bilmiş. Bu onun hâlini görenlerin idrakidir. Ben de böyle yandım. İstersen sen de yan. Nitekim yanıyoruz.”

Uşşâkîliğin doktriner temeli budur: Yanmak. Varlığından, benliğinden, mâsivâya ait ne varsa hepsinden vazgeçip, Hakk’ın aşk ateşinde erimek. Bu aşk, sâliki harekete geçiren, onu yolda tutan, zorluklara karşı sabrını bileyen ilâhî bir cezbedir. Silsilemizin büyüklerinden Hazmi Tura Efendimizin ifade ettiği gibi, bu aşk, canın içindeki bir ateştir:

Cezbe-i aşk-ı Hudâ kim şu’le-i cândır bize Lâ-mekândan nâzil olmuş dilde mihmândır bize

Bu “aşk-ı Hudâ”, yani Hakk’a duyulan aşkın cezbesi, mekânsızlık âleminden, yani Ahadiyet (mutlak birlik/teklik) mertebesinden tenezzül etmiş, gönle misafir olmuş bir ateştir. O, sâliki süflî olandan ulvî olana çeker. Bu yüzden Uşşâkî dervişi, evvela bir âşıktır. Zikri de fikri de, ameli de hâli de bu aşkı beslemeye, bu ateşi harlamaya yöneliktir. Yolun gayesi, Nusret Babamızın buyurduğu gibi, “sûretten mânâya, kesretten vahdete, cesetten gönüle hicret etmektir.” Bu hicretin bineği ise aşktır.

Pîr Hazretleri: Yolun Kaynağı ve Silsilenin Ruhu

Her tarîkat, bir pîrin manevî himmetiyle kurulur ve onun ruhaniyetiyle devam eder. Uşşâkî yolunun pîri, sultanı ve serçeşmesi (kaynağın başı), Hazret-i Hasan Hüsâmeddîn-i Uşşâkî’dir. O, sadece dört asır evvel yaşamış tarihî bir şahsiyet değil, yolumuzun bugününde de himmeti ve ruhaniyeti diri olan bir manevî direktir. Sâliklerin gördüğü mânâlar, yaşadığı zuhûrâtlar, Hazret-i Pîr’in bu yolun dervişlerini bir an bile yalnız bırakmadığının en açık delilidir. Nice kardeşimiz, daha yolun başında, Hazret-i Pîr’i mânâsında görmüş, ondan himmet almıştır.

Birinci Mana: Uşşâkî usulüne başladığımın ilk günü manada bir zat gördüm. Başında tâc-ı şerif, belinde kuşak bulunan, kırmızıya çalan yüzü, bir avuç kadar sakalı, orta boylu, hafif kilolu biri idi. Bana gülümseyerek bakıyordu. Ben orada bulunanlara bu zat kim dedim. “Hazret-i Pîr Hasan Hüsameddin Uşşakî” dediler.

Bu gibi zuhûrâtlar, silsilenin sadece kâğıt üzerinde bir isim listesi olmadığını, yaşayan, feyiz akıtan bir hakikat olduğunu gösterir. Pîrimizin adı bile yolumuzun sırlarını taşır. Bir zuhûrâtın tabirinde belirttiğimiz gibi:

Hasen, güzel demektir. Hüsam, kılıç; Hüsameddin, dinin kılıcı demek olduğundan, o cemaat Hasan Hüsameddin cemaati olmakla birlikte aynı zamanda bu özelliklere sahip herhangi bir cemaat de olabilir.

Demek ki Uşşâkîlik, bir yönüyle Hakk’ın “Hasen” isminin tecellîsi olan güzelliği, estetiği, aşkı ve muhabbeti; diğer yönüyle de “Hüsameddin” isminin işareti olan Hakk’ı bâtıldan ayıran keskin bir irfan kılıcını, bir furkan şuurunu temsil eder. Bu yol, hem cemâl hem de celâl tecellîlerini bünyesinde barındıran dengeli bir yoldur.

Bu manevî otorite, yolumuzun usûlüne, yani erkânına da sinmiştir. Derviş, zikre başlarken sadece Cenâb-ı Hakk’tan ve Resûlullah Efendimizden değil, silsile yoluyla feyzin aktığı bütün büyüklerden ve hassaten Pîrimizden destur alır. Bu, bir edep olduğu kadar, feyzin akacağı kanalı açma ameliyesidir.

Dikkatlice dizlerin üstüne oturarak, kendini dünyadan uzak tutmaya çalışarak ve Hakk’a rabıtâya yönelerek, “destûr yâ Hz. ALLAH, destûr yâ Hz.Rasûlüllah, destûr ya Hz. Âlî, destûr yâ Gavsûl A’zâm, destûr yâ Hz. Pir Hasan Hüsâmettin Ûşşâki, destûr yâ recâlel gayb. “Neveytü lillâh feğlem ennehü” (Lâ ilâhe illâllah) diye başlayarak (700) adet “Kelime-i Tevhid” çekilir.

Hazret-i Pîr, zikir halkasının tam merkezindedir. Çünkü o, bu dersi, bu usûlü bize getiren vasıtadır. Ondan destur almadan çekilen zikir, köksüz bir ağaç gibidir; meyve vermesi zordur. Bu, Pîr’i Hakk’ın yerine koymak değil, Hakk’ın lütfunu bize ulaştıran o mübarek ele hürmet etmektir. Nitekim bir başka mürşidimiz olan Hazmi Efendi, Pîrimize olan bu bağlılığı ne güzel dile getirir:

Yok hücûm-ı leşker-i gamdan cihânda bâkimiz Pîr Hüsâmeddîn-i Uşşâkî ki sultândır bize

Dünya gamlarının ordusu üzerimize hücum etse de korkumuz yoktur, zira sığınağımız, sultanımız Pîr Hüsâmeddîn-i Uşşâkî’dir. Bu, O’nun şahsına değil, O’nun temsil ettiği manevî mertebeye ve getirdiği irfan yoluna duyulan güvendir.

Suretten Hakikate: Uşşâkîliğin Vücûdî Mertebesi

Tasavvuf yollarının hepsi, insanı zâhirin kayıtlarından, yani suret âleminin perdelerinden kurtarıp bâtının hakikatine, yani Vahdet (birlik) şuuruna erdirmeyi hedefler. Uşşâkî yolu da bu gayeye hizmet eder. Lâkin biz, bu yolda sureti inkâr etmeyiz, bilakis suretin ardındaki mânâyı müşahede etmeyi hedefleriz. Suret, mânânın perdesi olduğu gibi, aynı zamanda tecellîgâhıdır, yani göründüğü yerdir. Âşık, maşukunun her bir tecellîsine, her bir zuhûruna hayrandır. Hazmi Tura Efendi’nin dediği gibi:

Zâhidâ her zerrede bir şems-i tâbân gizlidir Sûretâ her gördüğün bir katre ummândır bize

Ey zâhid! Sen surete takılıp kalırsın, ibadetin şekliyle, amelin sayısıyla uğraşırsın. Ama biz âşıklar, her zerrede parlayan bir güneşi, yani Hakk’ın nurunu görürüz. Surette gördüğümüz her bir damla, bizim için hakikatte bir ummandır. Uşşâkîliğin vücûdî mertebesi, bu bakış açısını kazanmaktır. Bu, kesrette vahdeti görmek, yani çoklukta Bir’i müşahede etmektir.

Ancak bu yolda en büyük tehlike, surette takılıp kalmaktır. Tarîkatın şeklini, zikir adedini, hırkasını, tâcını hakikatin kendisi zannetmektir. Bu, yolun özünü kaybetmektir. Bizim sohbetlerimizde sıkça uyardığımız bir husustur bu:

Geçmiş ve gelecek sayfalarda belirtilen ifadelerin uşşaki tarikatı ve Uşşaki asli hanedanı ve ilimi ile, hiçbir benzerliği ve yakınlığı da olmadığı açıktır. Birkaç zikir yapmak, ehli tarik olmak demek değildir. Yunusun dediği gibi, “ şeriat tarikat yoldur, varana hakikat marifet ondan içeri” Bunlar bu anlayışları ile daha henüz gerçek şeriat ehli bile değillermiş, hadi öyle diyelim, ancak daha henüz gerçek tarikat ehli olmuş değillermiş, bende yazılarını okudukça bunları anlıyorum, dışarıdan bakınca, suret ve şekil tarikat halleri ile gerçek tarikat halleri arasında çok fark vardır, bunu bir birinden ayırmak lâzımdır.

Gerçek tarîkat ehli olmak, post kavgası yapmak, mürid sayısıyla övünmek değil, gönlünü dünya pasından temizleyip Hakk’ın muhabbetine ayna yapmaktır. “Postun posta muhabbeti halk içindir.” Ama “Dostun dosta muhabbeti Hakk içindir.” Uşşâkîlik, bir post sevdası değil, bir Dost sevdasıdır. Bu sevda, sâliki Nefs-i Emmâre’nin esaretinden kurtarıp Nefs-i Sâfiyye’nin saflığına, oradan da Beş Hazret mertebelerini idrak ederek İnsân-ı Kâmil olma ufkuna taşır. Yolun mertebesi, sâlikini ulaştırmayı vaat ettiği bu yüce makamda gizlidir.

Muhammedî Mîzan: İbn Arabî ve Mevlânâ Sentezi

Her yolun bir meşrebi, bir manevî karakteri vardır. Uşşâkî yolunun Terzibaba geleneğindeki en belirgin vasfı, iki büyük kutbu, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri ile Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî Hazretleri’ni bir araya getirmesidir. Bu, sadece entelektüel bir birleştirme değil, bir Muhammedî mîzan, yani iki kanatlı bir seyrin tesisidir.

Uşşâkî mirasını katkılarıyla aktaran, İbnü’l-Arabî ve Mevlânâ sentezini barındıran gönül dünyasına sahip Necdet Ardıç hakkındaki tespitlerimiz ortaya konmaya çalışılırken...

İbn Arabî, Vahdet-i Vücûd mektebinin pîridir. O, akl-ı küll’ün, yani küllî aklın dilidir. Vücûd mertebelerini, tenzih-teşbih dengesini, Hakk’ın âlemde nasıl tecellî ettiğini en ince ayrıntısına kadar anlatan bir irfan ummanıdır. O, yolun “bilme” kanadını, hikmet ve marifet boyutunu temsil eder.

Mevlânâ ise, aşkın ve vecdin sultanıdır. O, kalbin dilidir. Ayrılığın ateşini, vuslatın hasretini, ilâhî güzellik karşısındaki hayreti en coşkun şekilde terennüm eder. O, yolun “yanma” kanadını, muhabbet ve cezbe boyutunu temsil eder.

Uşşâkîlik, bu iki kanadı birleştirir. Sâlik, bir yandan Füsûsu’l-Hikem gibi eserlerle aklını ve irfanını bilerken, diğer yandan Mesnevî-i Şerîf ile kalbini ve aşkını coşturur. Bu yolda ne akıl kalbi inkâr eder, ne de kalp aklı hiçe sayar. İkisi, Muhammedî dengede birleşir. Bir dervişimizin yaşadığı şu hâl, bu sentezin en güzel misalidir. Hem Mevlevî zikri yapıp hem de Uşşâkî yoluna intisap etmek isteyen kardeşimize dediğimiz gibi:

"Olsun kızım, gücün varsa ikisine de çalış, ama kendini yormak yok" dedi. Herşey bitti. Ayrılık, gayrılık yok oldu. Kesret, vahdete rücu etti.

Uşşâkîliğin mertebesi, bu cem makamıdır. O, yolları, meşrepleri ayırmaz; hepsinin aynı hakikat denizine akan ırmaklar olduğunu bilir. Zira İbn Arabî’nin ilmi de, Mevlânâ’nın aşkı da aynı Nefes-i Rahmânî’nin iki farklı tecellîsidir. Biri “bil” der, diğeri “yan” der. Uşşâkî sâliki ise, bilerek yanmaya, yanarak bilmeye taliptir. İşte bu, aşk ve irfan yolunun ta kendisidir.

Terzibaba Geleneğinde Uşşaki Tarikatı'in Yaşanması

Uşşaki yolunun hakikati ve mertebesi bir harita ise, bu yolun sâlikin hayatında nasıl yaşandığı o haritayla dağa tırmanmanın kendisidir. Zira tasavvuf, bir kâl ilmi, yani laf ilmi değil; bir hâl ilmidir. Tatmayan bilmez, yaşayan anlar.

Bu yol, sadece belli günlerde icra edilen bir ayinler bütünü değildir. Uşşakîlik, sâlikin aldığı her nefeste, attığı her adımda, baktığı her yüzde Hakk'ı görme, bilme ve bulma sanatıdır. Sabah gözünü açtığı andan, gece yastığa başını koyduğu âna kadar, hatta rüyalarında dahi devam eden bir seyr ü sülûktur. Bu sülûkun gayesi, "Ben" zannettiğimiz bu fânî ve izâfî varlığın perdesini aralayıp, ardındaki Mutlak Vücûd'u müşahede etmektir. Bu, "ölmeden evvel ölmek" sırrına ermektir.

Uşşakî Yolu: Bir Hâl İlmidir, Kâl İlmi Değil

Bilgi üç mertebededir: İlm-el yakîn, ayn-el yakîn ve hakk-el yakîn. İlm-el yakîn, ateşin dumanını uzaktan görüp orada ateş olduğunu bilmektir. Kitaplardan okumak, sohbetlerden dinlemek bu mertebedendir. Faydalıdır, gereklidir ama kâfi değildir. Ayn-el yakîn, ateşe yaklaşıp ısısını hissetmek, alevini gözle görmektir. Sâlikin zikirle, riyâzatla, mürşidinin nazarıyla kalbinde bazı nurların parlaması, manevî hallerin açılması bu mertebedir. Bu da güzeldir, lâkin bu da menzil değildir.

Uşşakî yolunun ve bütün tarîkat-ı aliyyelerin nihai hedefi ise sâliki hakk-el yakîn mertebesine ulaştırmaktır. Bu, ateşin içine girip bizzat ateş olmaktır. Artık "ben ateşi biliyorum" veya "görüyorum" demezsin; sen o hakikatin ta kendisi olursun. İşte bu, zevk ve hâl ilmidir. Sâlikin kendi vücûdunun, Hakk'ın bir tecellîsi olduğunu, kendi sıfatlarının O'nun sıfatlarının bir gölgesi, kendi fiillerinin O'nun fiillerinin bir mazharı olduğunu "tatmasıdır".

Bu yolda ilerleyen derviş, artık kâinat kitabını okumaya başlar. Eskiden baktığı ağaç, şimdi ona "El-Musavvir" ismini zikreden bir derviş gibi görünür. Aktığını seyrettiği su, "El-Hayy" isminin tecellîsidir. Annesinin şefkatinde "Er-Rahmân"ı, babasının celâlinde "El-Kahhâr"ı okur. Bütün varlık, Esma-ül Hüsna'nın canlı bir mektebine dönüşür. Bu, bilginin hâle dönüşmesidir. Uşşakî dervişi, hayatı bir ibadet şuuruyla yaşar; çünkü her an, her zerrede Hakk ile muhatap olduğunun idrakine varmaya başlar. Bu idrak, kuru bir akıl yürütme değil, kalbe doğan bir irfandır.

Zikir: Kalbin Nefesi, Ruhun Gıdası

Bu hâle ulaşmanın en temel vasıtası, bu yolun direği, sülûkun motoru zikirdir. Zikir, sadece dilin tekrar ettiği kelimelerden ibaret değildir. Zikir, gaflet perdesini yırtan bir nur, paslanmış kalbi cilalayan bir iksir, ruhun gıdası ve en mühimi, kalbin asıl vatanı olan Hakk'ı hatırlamasıdır. Unutmak, gurbettir. Hatırlamak, vuslattır.

Uşşakî yolunda zikir, hem cehrî (sesli) hem de hafî (sessiz) olarak icra edilir. Zikr-i Cehrî, bilhassa sülûkun başındaki sâlikler için çok mühimdir. Haftanın belli gecelerinde bir araya gelen ihvanın oluşturduğu zikir halkası, adeta manevî bir güç santralidir. "Lâ ilâhe illallah" nidası arşa yükselirken, o ses dalgaları sadece havayı değil, kalpleri de titretir. Nefsin ve şeytanın fısıltıları, o heybetli zikrin içinde eriyip gider. Cehrî zikir, uyuyan kalbi uyandırmak, gafletin ağır kabuğunu kırmak için kullanılan bir balyoz gibidir. Mürşidin yönetiminde, belli bir usûl ve edeb dairesinde yapılan bu zikir, kalpleri birbirine ısındırır, cemaatin ruhaniyetini tek bir potada eritir ve sâlikin tek başına aşmakta zorlanacağı manevî engelleri aşmasına yardım eder.

Lâkin asıl gaye, Zikr-i Hafî veya Zikr-i Dâimî'dir. Yani sâlikin her an, her nefeste, kalben Allah'ı anar hâle gelmesidir. Yolda yürürken, çalışırken, yemek yerken, konuşurken kalbinin ritmi "Allah, Allah, Allah..." diye atar. Bu, artık bir çaba değil, bir meleke hâline gelir. Tıpkı nefes alıp vermek gibi, zikir de sâlikin fıtratı olur. İşte bu mertebede sâlik, Nefes-i Rahmânî sırrına ermeye başlar. Nasıl ki bütün kâinat, Cenâb-ı Hakk'ın o Rahmânî nefesiyle her an varlıkta duruyorsa, sâlikin kendi nefesi de o kevnî nefesin bir yansıması olur. Aldığı her nefesle "Hû" isminin sırrını içine çeker, verdiği her nefesle masivayı, yani Hakk'ın gayrı olan her şeyi dışarı atar. Bu, yaşayan bir Tevhid hâlidir.

Edeb Yâ Hû: Varlığın Usûlü, Vuslatın Kapısı

Tarîkat, baştan başa edebdir. Öyle bir edeb ki, sadece insanlara karşı gösterilen bir nezaket değildir. Bu, varlığın tamamına karşı takınılması gereken bir tavırdır. Edebin en üst mertebesi, Hakk'a karşı edebdir. Bu da, tenzih-teşbih dengesi ile kemâle erer.

Tenzih, Cenâb-ı Hakk'ı yaratılmış olan her şeyden, her türlü noksanlıktan, akla ve hayale gelen her suretten münezzeh, yani uzak ve yüce bilmektir. O, hiçbir şeye benzemez. Bu, "Lâ ilâhe" demektir. "Hiçbir ilah yoktur." Bu, aklın ve hislerin ulaşabildiği her şeyi nefyetmektir, reddetmektir. Teşbih ise, O'nun bütün âlemlerde isimleri ve sıfatlarıyla tecellî ettiğini, her zerrede O'nun bir ayetinin, bir nişanının bulunduğunu görmektir. Bu da "illallah" demektir. "Ancak Allah vardır."

Sâlik, bu iki kanatla uçar. Sadece tenzihde kalırsa Hakk'ı kendinden ve âlemden o kadar uzaklaştırır ki, ateistlerin düştüğü inkâra veya agnostiklerin şüphesine düşme tehlikesi belirir. Sadece teşbihte kalırsa, bu sefer de her gördüğü sureti Hakk zannederek panteizmin veya daha beteri putperestliğin bataklığına saplanabilir. Mürşid-i Kâmil, sâlike bu hassas Muhammedî mîzan'ı, bu dengeyi öğretir. O'nu hem "Evvel, Âhir, Zâhir, Bâtın" olarak, yani hem her şeyden önce ve sonra, hem her şeyde apaçık görünen, hem de her şeyin özünde akılların idrak edemeyeceği kadar gizli olan olarak bilme edebini talim ettirir.

Bu yüce edeb, daha sonra diğer tüm ilişkilere yansır:

• Mürşide karşı edeb: Bu, teslimiyettir. Mürşid, sâlikin manevî doktorudur. Doktorun verdiği ilacın tadı acı da olsa, şifa getireceğine inanarak içilir. Sâlik, mürşidinin tasarruflarını kendi aklının dar kalıplarıyla yargılamaz. Çünkü bilir ki mürşid, ona kendi nefs aynasından değil, Hakk'ın nuruyla parlatılmış kalbinin aynasından bakmaktadır. Mürşidin sohbetini can kulağıyla dinlemek, hizmetini bir lütuf bilmek, gıyabında dahi onu hayırla anmak bu edebin bir parçasıdır.
• İhvana (yol kardeşlerine) karşı edeb: İhvan, sâlikin yol arkadaşı, sırdaşı, akl-ı küll'ün birer cüz'üdür. Onlarda Hakk'ın farklı isimlerinin tecellîlerini görmeye çalışır. Kardeşinin kusurunu örtmek, ihtiyacını gidermek, ona karşı mütevazı olmak, kendini ondan üstün görmemek en temel düsturdur. Zikir halkasında omuz omuza verenler, hayatın her alanında da birbirlerine destek olurlar.
• Mahlûkata karşı edeb: Uşşakî dervişi bilir ki, karıncadan file, ottan ağaca kadar her varlık, Hakk'ın bir sanat eseri ve bir isminin tecellî yeridir. Bu sebeple hiçbir şeye lüzumsuz yere zarar veremez, hor bakamaz. Varlığa şefkatle yaklaşır, çünkü her bir "şey"in ardındaki "Şey"i, yani Müessir-i Hakikî'yi bilir.

Mürşid-i Kâmil'in Dizinin Dibi: Sülûkun Kalbi

Uşşakî yolunda ve istisnasız bütün hak tarîkatlerde, sülûk bir mürşid-i kâmilin rehberliği olmadan düşünülemez. İnsân-ı Kâmil olan mürşid, bu yolun hem rehberi, hem doktoru, hem de sâlikin manevî potansiyelinin uyanmasını sağlayan bir "kibrit" gibidir. Sâlik bir mum gibidir; içinde fitil de vardır, yağ da. Ama yanması için dışarıdan bir ateşin dokunması gerekir. İşte o ateş, mürşidin nazarı, sohbeti ve himmetidir.

Bu yola giren sâlik, mürşidine intisap ederek aslında bir "el" verir. Bu el, silsile yoluyla, yani manevî soy zinciriyle kesintisiz bir şekilde Hz. Pir Hasan Hüsameddin Uşşakî'ye, ondan önceki pirân-ı izâma ve nihayetinde Fahr-i Kâinat Efendimiz Hz. Muhammed Mustafa'ya (s.a.v) ulaşır. Bu, manevî bir feyz hattına bağlanmak gibidir. Sâlik artık tek başına değildir; arkasında 1400 yıllık bir ruhaniyetin desteği vardır.

Mürşid-mürid ilişkisinin merkezinde sohbet ve rabıta bulunur. Sohbet, sadece bilgi aktarımı değildir. Kâmil bir velînin huzurunda bulunmak, onun ağzından çıkan her kelimeye değil, o kelimelere ruhunu veren hâle muhatap olmaktır. Mürşidin sohbeti, kalpten kalbe akan bir nurdur. Sâlikin aklıyla aylarca çözemeyeceği bir mesele, mürşidin bir tek nazarıyla veya bir cümlesiyle hallolabilir.

Rabıta ise, müridin, mürşidinin manevî şahsiyetini ve ruhaniyetini kalbinde bir ayna, bir vesile olarak tahayyül etmesidir. Bu, asla mürşide tapınmak değildir; bu, temiz bir aynaya bakarak Güneş'in aksini seyretmeye benzer. Mürşidin kalbi, Resûlullah'ın (s.a.v) ahlakı ve nuruyla cilalandığı için, sâlik o aynaya yönelerek kendi paslı kalbini temizleme ve o nura ulaşma gayreti güder. Rabıta, dağınık olan zihni ve kalbi tek bir noktada toplama, masivadan yüz çevirip Hakk'a giden yolda bir kılavuza tutunma usûlüdür.

Nefs Mertebelerinde Seyr ü Sülûk: Kendini Bilmek, Hakk'ı Bilmektir

Uşşakî sülûku, sâlikin nefs mertebeleri denilen yedi basamaklı manevî bir merdiveni tırmanma sürecidir. Bu, "Men arefe nefsehû fekad arefe Rabbehû" (Nefsini bilen Rabbini bilir) sırrına erme yolculuğudur.

1. Nefs-i Emmâre: Sâlikin yola ilk girdiği hâlidir. Nefis, ona sürekli kötülüğü, şehveti ve gafleti emreder. Bu mertebede zikir bir savaştır. Derviş, mürşidinin telkini ve ihvanın desteğiyle nefsine karşı cihad eder.
2. Nefs-i Levvâme: Yaptığı günahlardan pişmanlık duyan ama yine de zaman zaman aynı hatalara düşen nefsin mertebesidir. Burada vicdan uyanmıştır. Sâlik, kendini kınar, tövbe eder. Zikir, bir arınma ve istiğfar vesilesidir.
3. Nefs-i Mülhime: Kalbe ilhamların gelmeye başladığı mertebedir. Sâlik, manevî rüyalar görür, zikirden zevk almaya başlar. Ancak bu mertebe tehlikelidir, çünkü gelen ilhamın Rahmânî mi yoksa şeytanî mi olduğunu ayırt etmek zordur. Mürşidin rehberliği burada hayati önem taşır.
4. Nefs-i Mutmainne: "Ey mutmain olmuş nefs! Dön Rabbine..." hitabının tecellî ettiği makamdır. Kalp, zikirle tatmin olmuş, huzura ermiştir. Şüpheler ve vesveseler azalır. Sâlik, imanın lezzetini tatmaya başlar.
5. Nefs-i Râziyye: Kulun, Hakk'tan gelen her şeye —lütfa da kahra da— tam bir rıza göstermesidir. Başına gelen her hadisenin ardındaki hikmeti ve güzelliği görmeye başlar.
6. Nefs-i Marziyye: Kulun Rabbinden razı olduğu gibi, Hakk'ın da kulundan razı olduğu mertebedir. Kul, Hakk'ın ahlakıyla ahlaklanmıştır. İradesi, Hakk'ın iradesinde erimeye başlar.
7. Nefs-i Kâmile (veya Sâfiyye): Vuslatın, yani Tevhid-i Zât şuhûdunun gerçekleştiği, irşad ile görevlendirilen kâmil insanların makamıdır. Bu mertebede sâlik, kendi izâfî varlığının Hakk'ın Vücûdu karşısında bir hiç olduğunu tam manasıyla idrak eder. Bu, "ölmeden evvel ölmek" ve "Hakk ile bâkî olmak" sırrıdır.

Terzibaba geleneğinde Uşşakî yolunu yaşamak, bu mertebeleri bir bir, sabırla, aşkla, edeb ve teslimiyetle katetmektir. Bu, bir ömre yayılan, her anı bir imtihan ve her anı bir lütuf olan kutlu bir yolculuktur.

Füsûsu'l-Hikem'de Uşşaki Tarikatı

Zihinlerde bir sual belirmesi tabiidir: "Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri, kendisinden asırlar sonra zuhûr edecek bir tarikattan, Uşşakî yolundan, nasıl bahsetmiş olabilir?" Bu sual, hakikatin surette değil, mânâda arandığı irfan yolunun en temel derslerinden birini idrak etmek için bir vesiledir.

Cenâb-ı Hakk’ın en büyük tecellîlerinden, velâyet mührünün taşıyıcısı Şeyh-i Ekber, Füsûsu’l-Hikem adlı eserinde, ağacın dallarından, yapraklarından veya meyvelerinden tek tek bahsetmez. O, bütün bir ormanı ayakta tutan köklerden, o kökleri besleyen gizli sulardan, yani hakikatin aslî ilkelerinden, küllî usûllerden haber verir. Füsûs, peygamberlerin kalbine indirilen yirmi yedi hikmet kelimesinin şerhidir. Bu hikmetler, zaman ve mekânla kayıtlı beşerî yapılar değil, ezelden ebede akan Vücûd nehrinin ana damarlarıdır. Dolayısıyla Füsûs'ta "Uşşakî" kelimesini harf harf aramak, okyanusta bir damlanın fotoğrafını aramaya benzer. Lâkin o okyanusu anlayan, her damlanın sırrına da vâkıf olur. Uşşakî yolunun ve bütün hak tarikatların hayat bulduğu o ezelî pınarın, yani Akberî hikmetin haritası da bu şekilde çıkarılır.

Şeyh-i Ekber, varlığın tek bir Vücûd'dan ibaret olduğunu, O'nun da Hakk'ın Vücûd'u olduğunu söyler. Bütün âlemler, bu Tek Vücûd’un sonsuz ve sınırsız tecellîlerinden, yani görünüşe çıkmasından ibarettir. Bu tecellî, bir perdenin açılması gibidir; perdenin ardındaki Zât aynıdır, ama perdede görünen suretler, renkler, desenler sonsuzdur. Tarikatlar, bu tecellî perdesindeki mukaddes desenlerden, Hakk’a götüren yollardan biridir. Her biri, aynı Zât’a işaret eden farklı bir isim, farklı bir meşreptir.

Füsûs'un kalbi, İnsân-ı Kâmil bahsidir. Şeyh-i Ekber'e göre kâinat, İnsân-ı Kâmil için halk edilmiştir. O, Hakk’ın bütün isimlerini ve sıfatlarını kendinde toplamış, âlemin ruhu, Zât’ın cilâlı aynasıdır. İnsân-ı Kâmil olmasaydı, Hakk kendi isimlerinin tecellîsini görecek bir ayna bulamazdı. Her tarikatın kurucusu olan pîr, kendi devrinde bu İnsân-ı Kâmil hakikatinin bir mazharı, bir tecellî yeridir. Onlar, Resûlullah Efendimiz'in (s.a.v) nübüvvet denizinden aldıkları velâyet nûrunu kendi meşreplerince insanlığa ulaştıran kanallardır. Dolayısıyla Füsûs'ta Hz. Âdem’in hikmetini, Hz. Nuh’un hikmetini, Hz. İbrahim’in hikmetini okurken, aslında bütün pîrlerin ve mürşidlerin beslendiği ana kaynağı, o peygamberlik pınarlarından süzülüp gelen velâyet şarabının aslını okumuş oluruz. Pîrimiz Hasan Hüsâmeddin Uşşâkî Hazretleri de bu Muhammedî mîzan üzere, o velâyet sofrasından kendi nasibini almış ve "Uşşâkî" adıyla bilinen o mübarek mektebi, o irfan sofrasını kurmuştur.

Şeyh-i Ekber, hakikate ulaşmanın iki kanatla mümkün olduğunu öğretir: tenzih ve teşbih.

Tenzih, Hakk’ı her türlü yaratılmışlık sıfatından, şekilden, suretten, mekândan ve zamandan arındırmak, O’nun hiçbir şeye benzemediğini (“Leyse ke mislihî şey’un”) idrak etmektir. Bu, "Allah" dediğimizde aklımıza, hayalimize gelen her şeyden O'nun münezzeh olduğunu bilmektir. Bu, aklın ve idrakin zirvesidir. Bu kanat olmadan sâlik, Hakk'ı yaratılmışlara benzetme (teşbih) tuzağına düşer, putperestliğin modern biçimlerine kapılır.

Teşbih ise, bütün âlemde görünen ne varsa, her zerrede, her olayda, her surette Hakk’ın tecellîsini görmek, O’nun her yerde hâzır ve nâzır olduğunu (“Ve hüve me’akum eyne mâ kuntum”) kalben tatmaktır. Bu, "gözün gördüğü, kulağın işittiği her şey O'nun bir tezahürüdür" demektir. Bu kanat olmadan sâlik, Hakk’ı âlemden o kadar uzaklaştırır ki, O’nu ulaşılmaz, soyut bir fikre dönüştürür; hayatın içindeki canlı, nefes alan tecellîsini kaçırır.

Tasavvuf yolu, bu iki kanadı dengede tutma sanatıdır. Şeyh-i Ekber buna "cem’u’l-cem" veya zıtların birliği der. Hak hem tenzih edilmeli hem de teşbih edilmelidir. O, hem âlemlerden ganîdir (tenzih) hem de âlemlerdeki her zerre ile âşikârdır (teşbih). Bu iki bakışı birleştirebilen kimse, Muhammedî bakışa, yani hakikati bütünlüğüyle gören bir göze sahip olur.

Uşşakî yolu ve diğer bütün hak tarikatlar, sâlike tam da bu dengeyi öğretmek için vardır. Zikir, sohbet, hizmet, rabıta gibi usûller, sâlikin zihnini tenzih idrakine hazırlarken, kalbini de teşbih tecellîlerine açmak içindir. Mürşid-i Kâmil, sâlikin bu iki kanadını da güçlendirir. Ne zaman sâlik teşbihte aşırı gidip Hakk’ı sadece gördüğü suretlere hapsetse, mürşid bir tenzih kılıcıyla o hayalleri keser. Ne zaman sâlik tenzihte aşırı gidip Hakk’ı hayattan kopuk, kuru bir inanca dönüştürse, mürşid bir tecellî çiçeği uzatır ve "Bak, O burada!" der.

Bu yüzden Füsûs'u okurken, aslında Uşşakî yolunun ve bütün yolların teorik temelini, ilm-i bâtın çerçevesini okumuş oluruz. İbn Arabî, "Uşşakî" demez ama "aşk" der, "âşık" der, "maşuk" der. Varlığın temelinin "Hubb" yani Sevgi olduğunu, Hakk'ın bilinmeyi sevdiği için âlemleri zuhûra getirdiğini anlatır. Uşşakî, "âşıklar" demektir. Öyleyse Uşşakîlik, varlığın bu temelindeki Aşk hakikatini, kendi usûl ve erkânıyla yaşama ve yaşatma yoludur. Şeyh-i Ekber'in Füsûs'ta anlattığı küllî Aşk nazariyesi, Uşşakîlik mektebinde fiilî bir hâle, yaşanan bir tecrübeye dönüşür.

Mesela, Füsûs'un Muhammed Fassı'nda geçen "Hikmet-i Ferdiyye" (Tekliğe, Biricikliğe dair hikmet), tam da bu meseleyi özetler. Hz. Muhammed (s.a.v), bütün isimleri kendinde toplayan, en câmi (kapsayıcı) tecellîdir. O'nun yolu, hem tenzihi hem teşbihi, hem zâhiri hem bâtını, hem şeriatı hem hakikati birleştiren en kâmil yoldur. Bütün tarikatlar, bu Muhammedî hakikatin farklı açılardan yansımaları, o engin okyanusa dökülen nehirlerdir. Uşşakî yolu da bu nehirlerden biridir ve onun kendine has rengi, tadı, akışı, "aşk" ve "muhabbet" meşrebinden gelir.

Özetle, Füsûsu’l-Hikem’de Uşşakî Tarikatı'nı arayan, bir ağacın meyvesinin adını, o ağacın köklerini anlatan bir kitapta bulmaya çalışır. Bulamaz. Ama o kitabı anladığında, sadece o meyvenin değil, ağacın bütün meyvelerinin, dallarının ve yapraklarının sırrını, nereden ve nasıl hayat bulduklarını anlar. Şeyh-i Ekber, bize kökün bilgisini, yani hakikat ilmi'ni sunar. Uşşakîlik ise o kökten beslenen mübarek bir daldır ki, "aşk" isimli bir meyve verir. Füsûs'u anlamak, Uşşakî yolunun hangi küllî ilkelere dayandığını, hangi ezelî hikmet pınarından beslendiğini ve sâlikini nihaî olarak hangi Tevhid muktezası'na ulaştırmayı hedeflediğini anlamak demektir. O, haritadır; tarikat ise o haritayla çıkılan mukaddes bir yolculuktur.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Hikmetin pınarlarından Füsûsu'l-Hikem'in bize fısıldadığı en derin sırlardan biri, zıtların aslında birbiriyle kavgalı değil, aynı Hakikat’in iki farklı yüzü olduğudur. Akıl, bu meydanda çaresiz kalır. Zira akıl, ayrıştırmakla, sınıflandırmakla, “bu budur, şu da şudur” demekle iş görür. Ona göre gece gündüzün, varlık yokluğun, güzellik çirkinliğin, lütuf kahrın zıddıdır ve biri varken diğeri olamaz. Lakin irfan mektebinde, özellikle de Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin açtığı pencereden bakınca, bütün bu zıtların aynı Vücûd denizinin dalgaları olduğu görülür. Birbirlerini yok etmezler, bilakis birbirlerini açığa çıkarırlar. Gecenin karanlığı olmasa, gündüzün aydınlığının kıymeti nasıl bilinirdi? Kahrın ateşi yakmasa, lütfun suyu nasıl bu kadar serinletirdi?

Uşşaki yolu gibi Muhammedî meşrep üzere kurulu tarîkatler, sâlikine aklın bu ikiliğini aşıp kalbin birliğine, yani Tevhid sırrına ermenin usûlünü öğretir. Bu, hikemî bir düşünce egzersizi değildir; hâl ile yaşanan, zevk ile tadılan bir hakikattir. Füsûs’un hikmeti, bu hakikatin teorik haritasını çizer; tarîkat ise o haritadaki menzillere nasıl varılacağını gösteren pratik bir kılavuzdur.

Bu birliğin en temel tecellîsi, tenzih-teşbih dengesi dediğimiz o hassas mîzanda ortaya çıkar.

Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü yaratılmışlık sıfatından, şekilden, renkten, mekândan, zamandan münezzeh kılmaktır. “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” (Şûrâ, 11) âyetinin sırrıdır. Bu kanatla uçan sâlik, Hakk’ın hiçbir şeye benzemediğini, aklın ve hayalin O’nu kuşatamayacağını idrak eder. Bu, O’nun Zât’ının mutlak aşkınlığıdır, Ahadiyet mertebesinin idrakidir. Sadece bu kanatla uçmaya kalkan, Hakk’ı o kadar uzağa koyar ki, sonunda O’nunla hiçbir bağ kuramaz hale gelir. Varlığı soğuk, anlamsız ve boş bir mekan olarak görmeye başlar. Bu, bir tür entelektüel donukluktur.

Teşbih ise, “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” (Bakara, 115) âyetinin sırrıyla, bütün âlemde Hakk’ın isim ve sıfatlarının tecellîlerini görmektir. Bu kanatla uçan sâlik, her zerrede O’nun sanatını, her yüzde O’nun güzelliğini, her seste O’nun kelâmını duyar. Bu, O’nun Vâhidiyyet mertebesinden âlemlere yayılan rahmetidir. Lakin sâlik sadece bu kanatla uçmaya kalkarsa, bu defa da tecellîyi tecellî edenden ayıramaz hale gelir. Mâsivâyı, yani yaratılmış olanı Hakk’ın kendisi zannetme tehlikesiyle yüzleşir. Bu da bir tür şirke, yani ortak koşmaya kapı aralar.

Muhammedî mîzan, bu iki kanadı dengede tutmaktır. Hazret-i Peygamber (s.a.v.) hem “Ben de sizin gibi bir beşerim” diyerek teşbih boyutunu, hem de “Bana vahiy geliyor” diyerek beşeriyetin ötesindeki tenzih boyutunu şahsında birleştirmiştir. Uşşaki yolu gibi yollar, sâlike bu dengeyi kalbinde kurmayı öğretir. Zikirle, fikirle, rabıtayla, hizmetle sâlik, hem Hakk’ın hiçbir şeye benzemediğini (tenzih) bilir, hem de her şeyde O’nun izini, nişanını, tecellîsini (teşbih) görür. Artık onun için kâinat, Hakk’tan ayrı ve O’na rakip bir varlık değil, Hakk’ın isimlerinin aynası olan bir tecellîgâhtır. O, aynadaki surete takılıp kalmaz, suretin sahibini müşahede eder.

Füsûs’un derinliklerinde gördüğümüz bir başka zıtlar birliği de Celâl ve Cemâl tecellîleridir. Cenâb-ı Hakk’ın isimleri iki ana kolda tecellî eder: Lütuf, güzellik, rahmet, sevgi gibi sıfatları bildiren Cemâl isimleri (er-Rahmân, el-Vedûd, el-Latîf) ve kahır, gazap, büyüklük, ezicilik gibi sıfatları bildiren Celâl isimleri (el-Kahhâr, el-Cebbâr, el-Müntakim).

Sıradan bir bakış, lütfu ve nimeti “iyi”, kahrı ve musibeti “kötü” olarak görür. Oysa irfan yolcusu için her ikisi de aynı Sevgili’den gelen birer mektuptur. Biri gülen yüzüyle, diğeri heybetli nazarıyla gelir. Cemâl tecellîsi, sâliki şükre ve muhabbete sevk eder. Celâl tecellîsi ise onu aczini bilmeye, tevazuya, sığınmaya ve nefsini terbiye etmeye yöneltir. Uşşaki dervişi, başına bir sıkıntı geldiğinde “Bu neden benim başıma geldi?” diye isyan etmez. Bilir ki bu, Hakk’ın Celâl isminin bir tecellîsidir ve nefsindeki bir kibri, bir yanlışı, bir gafleti temizlemek için gelmiştir. O sıkıntının içinde gizlenmiş olan rahmeti görmeye çalışır. Tıpkı acı bir ilacın şifa getirmesi gibi, Celâl’in ateşi de ruhu pişirir, hamlıktan kurtarır.

Böylece sâlikin kalbi, hem Cemâl’in tecellî ettiği bir gül bahçesi, hem de Celâl’in tecellî ettiği bir imtihan meydanı haline gelir. Bu iki tecellî arasında gidip gelirken, kalbi genişler. Öyle bir an gelir ki, artık lütuf ile kahrı, nimet ile musibeti birbirinden ayırmaz olur. Her ikisinin de aynı Kaynak’tan geldiğini ve her ikisinin de kendisinin hayrına olduğunu zevken idrak eder. İşte bu, Cem makamı’nın, yani birliğin idrak edildiği makamın eşiğidir. Bu makamda sâlik, "Hoştur bana Senden gelen, ya gonca gül yahut diken" diyen Yunus’un sırrına erer. Dikendeki güzelliği, güldeki heybeti görmeye başlar.

Füsûs’un işaret ettiği bir diğer önemli zıtlık çifti de Zâhir ve Bâtın’dır. Cenâb-ı Hakk, isimleriyle âlemlerde Zâhir’dir (görünürdedir), Hüvviyet’i ve Zât’ı itibariyle ise Bâtın’dır (gizlidir). Bütün bu gördüğümüz kâinat, dağlar, denizler, insanlar, hayvanlar, O’nun Zâhir isminin tecellîleridir. Ama O’nun Zât’ı, bu tecellîlerin arkasında akılların idrak edemeyeceği bir Bâtın’îlikte, bir gizliliktedir.

Tarîkat yolculuğu, Zâhir’den Bâtın’a doğru bir seferdir. Sâlik, dış âlemdeki (âfâk) tecellîleri seyrederken, yavaş yavaş kendi iç âlemine (enfüs) döner. Dışarıda gördüğü her şeyin bir benzerinin, bir karşılığının kendi içinde de olduğunu fark eder. Âlemlerin dokusundaki Zâhir-Bâtın ritmi, kendi ruhunda da yankılanır. Bu yolculuğun sonunda anlar ki, Zâhir ile Bâtın aslında birbirinden kopuk iki ayrı âlem değildir. Bâtın olan Kenz-i Mahfî (Gizli Hazine), bilinmeyi sevdiği için Zâhir olan bu kâinat suretinde kendini açığa vurmuştur. Zâhir, Bâtın’ın dışa vuran yüzüdür; Bâtın ise Zâhir’in iç hakikatidir. Bir madalyonun iki yüzü gibidirler.

Uşşaki dervişi zikirle kalbini cilaladıkça, kalp aynası parlar. Bu ayna, artık sadece dış âlemin Zâhir suretlerini yansıtmakla kalmaz, aynı zamanda o suretlerin ardındaki Bâtınî manaları da göstermeye başlar. Derviş, bir çiçeğe baktığında sadece onun rengini ve kokusunu değil, aynı zamanda Hakk’ın el-Musavvir (şekil veren), el-Bedî’ (eşsiz güzellikte yaratan) isimlerinin tecellîsini de müşahede eder. Bu müşahede derinleştikçe, bakanla bakılan arasındaki ayrım da yavaş yavaş kalkar. Sâlik, kendisinin de o Bâtınî denizin Zâhir’e vuran bir dalgası olduğunu idrak eder.

Bütün bu zıtlıkların –tenzih ve teşbih, Celâl ve Cemâl, Zâhir ve Bâtın– birleştiği ve kemâle erdiği yer, İnsân-ı Kâmil’dir. O, Hakk ile halk (yaratılmışlar) arasında bir berzah (ara-bölge, köprü) gibidir. Hem halkın suretini taşır, yer, içer, uyur; hem de Hakk’ın manasını taşır, O’nun ahlakıyla ahlaklanmıştır. O, zıtların düğüm noktasıdır. Uşşaki yolu ve diğer bütün hak tarîkatler, sâlikleri bu İnsân-ı Kâmil potansiyelini gerçekleştirmeye davet eder.

Sonuç olarak, Füsûsu’l-Hikem’in irfan ufkundan bakıldığında Uşşaki yolu, sâliki aklın dar kalıplarından kurtarıp, zıtlıkların ötesindeki birliğe ulaştıran bir aşk ve idrak mektebidir. Bu mektepte derviş, varlığın bir kavga meydanı değil, bir tecellî sahnesi olduğunu öğrenir. Her şeyin, ama her şeyin, O’ndan geldiğini ve yine O’na döndüğünü, zıt gibi görünen her şeyin aslında O’nun sonsuz zenginliğinin ve kuşatıcılığının birer delili olduğunu kalben tadar. Bu, aklın bittiği, aşkın başladığı yerdir. Ve "Uşşaki" ismi de zaten bu ilahî aşka gönül verenlerin, bu aşkla yananların yolu demek değil midir?

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Uşşaki Tarikatı

Bir hakikati en başa koymak gerekir. Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, o irfan deryası olan Mesnevî-i Şerîf’i kaleme aldığında, Uşşaki Tarikatı henüz pîri Hasan Hüsameddin Hazretleri tarafından bir silsile olarak tesis edilmemişti. Bu sebeple, Mesnevî’nin sayfaları arasında “Uşşaki” ismini harf harf aramak, okyanusta belirli bir damlayı bulmaya çalışmak gibi olur. Bu, ne Mesnevî’nin bir noksanlığıdır ne de Uşşaki yolunun ondan ayrı olduğunun bir delilidir. Bilakis, bu durum bize daha derin bir sırrı fısıldar: Tarikatlar, isimleri ve usûlleriyle belirli bir zamanda zuhûr etseler de, onların ruhu ve hakikati, Tevhid pınarından beslenen tek bir nehrin kollarıdır. Hazret-i Mevlânâ, o nehrin ana yatağını, yani Muhammedî aşkın ve irfanın ta kendisini anlatmıştır.

Uşşaki yolu, isminden de anlaşıldığı gibi bir “aşk” yoludur. “Uşşak”, âşıklar demektir. Öyleyse biz, Mesnevî’de Uşşaki ismini değil, uşşakın hâlini, âşığın yolunu, maşuka giden seyrin sırlarını arayacağız. Çünkü bütün yollar, bütün tarikatlar, o tek olan Sevgili’ye, Zât-ı Mutlak’a varmanın edebi ve erkânıdır. Hazret-i Mevlânâ, bu yolun en büyük rehberlerinden biri olarak, Uşşaki yolunun da ruhunu ve temel direklerini oluşturan aşkı, teslimiyeti, mürşidin lüzumunu ve zıtların birliğini bin bir temsil ve hikâye ile anlatmıştır. O deryadan damıtılan birkaç katre, Uşşaki yolunun izlerini Mesnevî’nin hikmet aynasında gösterir.

Mesnevî Bir Aşk Deryasıdır: Uşşakîliğin Kökü

Uşşaki kelimesinin kökünde yatan “aşk”, yolun hem başlangıcı hem de sonudur. Sâlik, bu yola aşk ile girer ve yolun sonunda aşkın kendisi olur. Hazret-i Mevlânâ, Mesnevî-i Şerîf’e tam da bu noktadan, bir ayrılık ve vuslat hasretiyle yanan neyin feryadıyla başlar. O ney, kendi asıl vatanı olan kamışlıktan koparılmış olmanın acısıyla inler. Onun feryadı, sadece bir çalgının sesi değil, ruhun kendi aslından, yani Hüvviyet gaybından ayrı düşmesinin ve tekrar O’na dönme arzusunun hikâyesidir.

Uşşaki dervişi de o ney gibidir. Bu kesret âleminde, çokluk diyarında kendini bir gurbette hisseder. İçinde, tarif edemediği bir sızı, bir hasret vardır. O sızı, ruhun Elest Bezmi’nde verdiği ahdin hatırasıdır. O sızı, aşkın ilk kıvılcımıdır. Hazret-i Mevlânâ, bu ateşin bütün kâinatı nasıl sardığını anlatır. Ateş olmayan yerde hayat olmaz, hareket olmaz. Aşk ateşi, sâliki hamlıktan pişirir, onu yakarak saflaştırır. Uşşaki zikri de o aşk ateşini körükleyen bir nefes gibidir. Her “Allah” deyiş, o neyin feryadı gibi, “aslıma dönmek istiyorum” nidasıdır.

Mesnevî’de anlatılan nice hikâye, bu ilâhî aşkın farklı yüzlerini gösterir. Mecnun’un Leyla’da fâni olup aslında Mevlâ’yı bulması, pervanenin ateşe olan aşkıyla kendini feda edip ışığın kendisi olması gibi temsiller, Uşşaki yolunun seyrini özetler. Sâlik, önce mürşidine olan mecazî aşkıyla yola çıkar. Mürşidi, onun için Leyla gibidir; bütün dikkatini, sevgisini, varlığını ona yöneltir. Fakat kâmil bir mürşid, sâliki kendisine bağlayıp bırakmaz. Onu, Leyla’nın suretinden Mevlâ’nın hakikatine ulaştıran bir köprü olur. Tıpkı pervanenin muma koşması gibi, derviş de mürşidinin irfan nuruna koşar. O nurda yana yana, kendi benliğinden eser kalmayınca, anlar ki yandığı ateş de, koştuğu ışık da, aradığı Sevgili de aslında Hakk’tan başkası değildir. Uşşaki yolu, bu yanışın, bu fâni oluşun ve sonunda Hakk’ta bâki kalışın talim edildiği bir aşk mektebidir. Mesnevî ise bu mektebin en temel ders kitaplarından biridir.

Mürşid'in Gölgesinde Yol Almak: Padişah ve Cariye Kıssası

Tasavvuf yolu, rehbersiz gidilecek bir yol değildir. Uşşaki silsilesi, elden ele, gönülden gönüle aktarılan bir irfan emanetidir ve bu emanetin taşıyıcısı İnsan-ı Kâmil olan mürşiddir. Hazret-i Mevlânâ, mürşidin lüzumunu ve onun sâlikin hayatındaki yerini anlatmak için Mesnevî’de pek çok hikâye kullanır. Bunların en meşhurlarından biri, Padişah ile hasta cariyenin hikâyesidir.

Hikâyede bir padişah, çok sevdiği cariyesinin amansız bir hastalığa tutulması üzerine çaresiz kalır. Ülkenin bütün hekimleri toplanır ama kimse cariyeye şifa veremez. Çünkü onların ilmi, sadece bedenin, yani suretin hastalıklarını teşhis edebilir. Cariyenin derdi ise bedende değil, ruhtadır. Padişah, Cenâb-ı Hakk’a yalvarır ve kendisine ilâhî bir tabip göndermesini niyaz eder. Duası kabul olur ve manevî bir hekim, yani bir mürşid-i kâmil gelir.

Bu ilâhî hekim, diğerleri gibi hemen ilaca sarılmaz. Önce nabzı tutarak, sorular sorarak hastalığın kökenini, yani ruhun derinliklerindeki gizli derdi araştırır. Anlar ki cariye, Semerkantlı bir kuyumcuya âşıktır ve bu aşkın hasretinden hasta düşmüştür. Bu, mürşidin farkıdır. O, zâhire bakıp hüküm vermez; bâtına nüfuz eder. Sâlikin hangi dünyevî sevgiye, hangi nefsanî arzuya takılıp kaldığını, yolunu neyin tıkadığını irfan nazarıyla görür.

Uşşaki yolunda mürşid, sâlikin manevî tabibidir. Sâlik, kendi nefsini en büyük düşmanı bilir ama o düşmanın hilelerini tek başına göremez. Mürşid, onun elindeki nabız gibidir; zikrinde, hizmetinde, sohbetindeki en ufak bir sapmayı, bir gevşemeyi veya bir kibri anında hisseder. Tıpkı hikâyedeki hekimin, cariyeyi iyileştirmek için önce o kuyumcuyu getirtip sonra onu gözden düşürecek bir tertip kurması gibi, mürşid de sâlikin nefsanî bağlarını koparmak için bazen çetin imtihanlar, anlaşılması zor görünen tasarruflar yapar. Sâlike düşen, padişahın hekime teslim olduğu gibi tam bir teslimiyetle mürşidine itimat etmektir. Çünkü bilir ki mürşidin her fiili, kendi ruhunu tedavi etmek, onu asıl Sevgili’ye, yani Hakk’a lâyık bir hâle getirmek içindir. Mesnevî’deki bu hikâye, Uşşaki tarikatındaki pîre ve mürşide olan biat ve teslimiyet ahlâkının ne kadar temel bir esas olduğunu bize en güzel şekilde anlatır.

Ten ve Can, Suret ve Mânâ: Fil Hikâyesi ve Tevhidin Sırrı

Uşşaki yolunun nihai gayesi, diğer bütün hak tarikatlar gibi, sâliki kesret (çokluk) yanılgısından kurtarıp Vahdet (birlik) şuuruna erdirmektir. Bu, eşyaya bakarken eşyanın ardındaki Sanatkâr’ı görmek, bütün farklı suretlerin ardında aynı tek hakikatin tecellî ettiğini idrak etmektir. Hazret-i Mevlânâ, bu idrak seviyesini anlatmak için karanlık bir odaya getirilen filin hikâyesini kullanır.

Karanlık ahıra bir fil getirilir ve insanlar onu tanımak için içeri girerler. Göz görmediği için herkes file elleriyle dokunur. Bacağına dokunan, “Fil bir sütun gibidir,” der. Hortumunu tutan, “Hayır, bir oluk gibidir,” diye itiraz eder. Kulağını elleyen, onu bir yelpazeye benzetir. Sırtına dokunan ise bir taht olduğunu iddia eder. Herkes, filin sadece bir parçasını tutmuş ve o parçayı filin bütünü zannetmiştir. Bu yüzden aralarında bir ihtilaf çıkar. Hazret-i Mevlânâ der ki, “Eğer onların elinde bir mum olsaydı, sözlerindeki ayrılık ortadan kalkardı.”

Bu hikâye, Tevhid hakikatinden habersiz olan insanın hâlinin mükemmel bir temsilidir. Âlemdeki her bir varlık, her bir olay, o filin bir parçası gibidir. İnsanlar, sadece kendi meşreplerine, kendi idraklerine göre hakikatin bir yönünü görürler. Biri “Hakk Gafûr’dur” der, sadece affına tutunur. Diğeri “Kahhâr’dır” der, sadece kahrından korkar. Biri O’nu tenzih eder, “hiçbir şeye benzemez” der; diğeri teşbih eder, “her şeyde O’nun tecellîsi var” der. Tıpkı filin parçalarına dokunanlar gibi, hepsi de bir yönüyle haklıdır ama bütünü göremedikleri için hakikatin tamamından mahrumdurlar.

O mum, mürşidin elindeki irfan nurudur. Uşşaki yolunda sâlik, zikir, riyazet ve sohbetle kalbini saflaştırdıkça, mürşidinin feyziyle onun eline o mum verilir. O mum yandığında, yani kalp gözü açıldığında, sâlik artık filin bütününü görür. Anlar ki fil, ne sadece sütun, ne sadece oluk, ne de sadece yelpazedir; hepsinin bir araya geldiği bir bütündür. Aynı şekilde, Hakk’ın hem Zâhir hem Bâtın, hem Evvel hem Âhir olduğunu; hem tenzih-teşbih dengesi içinde idrak edilmesi gerektiğini anlar. Kahır ile lütfun, celâl ile cemâlin aynı kaynaktan geldiğini, zıt gibi görünen isimlerin aslında tek bir Zât’ın farklı tecellîleri olduğunu müşahede eder. Bu, cem makamı idrakidir. Uşşaki dervişi, bu makama erdiğinde artık âlemde Hakk’tan gayrı bir şey görmez olur. Her yüzde O’nun cemâlini, her seste O’nun kelâmını duyar. Fil hikâyesi, bize Uşşaki yolunun sâliki nasıl parçadan bütüne, suretten mânâya, kesretten vahdete ulaştırdığının eşsiz bir özetini sunar.

Sonuç olarak, Mesnevî-i Şerîf, Uşşaki ismini zikretmese de, Uşşaki yolunun ruhunu, özünü ve gayesini teşkil eden aşkı, mürşide teslimiyeti ve Tevhid şuurunu en derin şekilde işleyen bir irfan hazinesidir. Uşşaki sâliki için Mesnevî okumak, kendi yolunun haritasını evrensel bir dille yeniden keşfetmek gibidir. Her bir hikâye, kendi seyrinde karşılaştığı bir hâlin tercümanı olur. Her bir beyit, kalbindeki bir sırrın anahtarı hâline gelir. Çünkü yollar farklı görünse de, menzil birdir: Aşk ile yanıp, benliğinden geçip, Hakk’ta fâni ve O’nunla bâki olmaktır.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Uşşaki Tarikatı

Bu dijital kütüphanenin sayfaları arasında gezinirken, her bir kavramın bir diğerine nasıl sımsıkı bağlı olduğunu, bir nehrin kolları gibi aynı denize, yani Hakikat'e aktığını göreceksin. Uşşaki Tarikatı da bu irfan ağının merkezî damarlarından biridir; onu anlamak, etrafındaki diğer can damarlarını da tanımaktan geçer.

Evvelâ, Uşşaki yolunu konuşurken, onu günümüzde nefes alıp veren, sohbetiyle ve hâliyle bu yolu yaşayan ve yaşatan mürşidi Necdet Ardıç (Terzibaba) Efendi'den ayrı düşünemeyiz. Tarikat, geçmişte kalmış bir hatıra değil, yaşayan bir silsilenin, bir irfan zincirinin adıdır. Terzibaba, bu zincirin günümüzdeki halkasıdır; Uşşaki meşrebinin ne olduğunu, nasıl yaşanacağını onun sohbetlerinde, onun sükûtunda, onun tebessümünde buluruz. Dolayısıyla, Uşşaki Tarikatı ile Terzibaba arasındaki ilişki, bir ağacın köküyle gövdesi arasındaki ilişki gibidir. Biri olmadan diğeri ayakta duramaz, meyve veremez. O, bu yolun sadece bir mensubu değil, bu yolun zamanımızdaki kalbi ve dilidir.

Bu yolun pîri, menbaı, yani bu irfan ırmağının çıktığı kaynak ise Hazret-i Pîr Hasan Hüsamettin Uşşaki'dir. O, bu mektebin kurucusu, usûlünü ve erkânını vaz' eden büyük velîdir. Onun himmeti ve ruhaniyeti, asırlardır bu yolda yürüyen sâliklerin üzerindedir. Necdet Ardıç Efendi'nin temsil ettiği irfan, kökünü doğrudan Hazret-i Pîr'in açtığı bu bereketli toprağa salmıştır. Aralarındaki bağ, bir silsile-i zeheb, yani altın bir zincir bağıdır. Her halka, bir öncekine sadakatle bağlıdır ve kendinden sonrakine aynı emaneti, aynı aşkı ve aynı sırrı devreder. Pîr, yolun temelini atmış, sonraki mürşidler o temel üzerine zamanın idrakine uygun binalar inşa etmiştir.

Bu sohbetler, bu sırlar, bu hâller nasıl muhafaza edilir ve nesilden nesile aktarılır? İşte burada Terzi Baba (Kitap) eseri devreye girer. Bu kitap, sadece bir velînin hayatını anlatan bir menkıbe kitabı değildir. O, Necdet Ardıç Efendi'nin kaleminden, Uşşaki yolunun nasıl bir Tevhid idraki üzerine kurulduğunu, sülûkün inceliklerini, mürşid-mürid edebini anlatan bir irfan hazinesidir. Uşşaki Tarikatı'nın teorik ve pratik boyutları, Terzibaba'nın yaşadığı ve anladığı şekliyle bu eserde somutlaşır. Dolayısıyla bu kitap, Uşşaki yolunun yazılı bir belgesi, bir yol haritası, bir sohbetin kâğıda dökülmüş hâlidir. Tarikatın yaşayan ruhu Terzibaba ise, onun kaleme alınmış irfanı da bu eserdir. Bu üç kavram, yani Pîr, Mürşid ve onun eserleştirdiği irfan, birbirini tamamlayan bir sacayağı gibidir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanede Uşşaki Tarikatı'nı anlamak için çıktığımız yolculukta üç temel durağımız oldu. Her bir durak, bu mukaddes yolu farklı bir pencereden görmemizi sağladı. Bu kaynaklar, birbirini tekzip eden değil, birbirinin mânâsını derinleştiren, birini okuyunca diğerini daha iyi anlamamızı sağlayan katmanlar gibidir.

İlk ve en temel kaynak, Terzibaba Necdet Ardıç Efendi'nin kendi sohbetleri ve külliyatıdır. Onun dilinde Uşşaki Tarikatı, tarihî bir olgu veya bir kurum anlatısı olarak değil, doğrudan doğruya sâlikin takip etmesi gereken bir "usûl" ve yaşaması gereken bir "edeb" olarak karşımıza çıkar. Terzibaba için Uşşakilik, Hazret-i Peygamber'in (s.a.v.) meşrebi olan aşk, muhabbet ve samimiyet yoludur. Sohbetlerinde, bu yolun temelinin zikir ile kalbi arındırmak, tefekkür ile aklı nurlandırmak ve hizmet ile nefsi terbiye etmek olduğunu tekrar tekrar işitiriz. Onun nazarında Uşşakilik, İnsân-ı Kâmil sırrına ermenin, yani insanın kendi hakikatini bilerek Hakk'ı bilmesinin en kestirme, en samimi yollarından biridir. Bu yol, şekle takılanların değil, mânâya dalanların, "aşıkların" yoludur. Terzibaba'nın şerhleri, bu aşkın nasıl bir Tevhid şuuruna dönüştüğünü, sâlikin "ben" zannından nasıl kurtulup Hakk'ın varlığında fâni olacağını adım adım gösteren canlı bir rehberdir.

İkinci durak, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i oldu. Füsûs'ta "Uşşaki Tarikatı" ismiyle bir bahis bulamazsınız. Zira Şeyh-i Ekber, tarikatların isimlerinden ziyade, bütün yolların dayandığı temel hakikatleri, yani "hikmet"i beyan eder. Onun eseri, Uşşaki yolunun ve aslında bütün hak tarikatların vücûdî ve irfânî temelini döşeyen bir ana metindir. Terzibaba'nın sohbetlerinde vurguladığı aşk ve muhabbet meşrebi, İbn Arabî'nin "hubbî tecellî" yani Hakk'ın Kendini sevmesiyle âlemleri zuhûra getirmesi bahsinde en derin ilmî karşılığını bulur. Âlemin varlık sebebi aşktır ve Hakk'a giden yol da ancak aşk ile olabilir. Yine, Uşşaki yolunda önemli bir yer tutan Cem makamı, yani zıtların birliği idraki, Füsûs'un temel direklerinden olan tenzih-teşbih dengesi'nin ta kendisidir. Hakk hem "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" (tenzih) hem de "Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır" (teşbih). İşte bu iki kanatla uçabilme sanatı, İbn Arabî'nin hikmetinde de, Uşşaki meşrebinde de kâmil insanın vasfıdır. Kısacası Füsûs, Uşşaki yolunun amelî boyutunun arkasındaki derin hikmeti ve ilmî yapıyı gözler önüne serer.

Üçüncü ve son durak ise Hazret-i Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'i idi. Eğer Füsûs yolun aklî ve hikemî boyutunu temsil ediyorsa, Mesnevî de kalbî ve hissî boyutunu temsil eder. Mesnevî de Uşşaki Tarikatı'ndan ismiyle bahsetmez, ancak baştan sona bir "aşıklar" destanıdır. Uşşak, "aşıklar" demektir ve Mesnevî'nin her bir hikâyesi, her bir beyti, bu aşkın ne demek olduğunu, âşığın hâllerini, ayrılığın (firak) acısını ve vuslatın lezzetini anlatır. Terzibaba'nın sohbetlerinde "aşk, aşk" diye üzerinde durduğu o cevher, Mevlânâ'nın dilinde ney'in feryadında, pâdişah ile cariyeye dair anlatılan kıssada, aslana bakan tavşanların hikâyesinde ete kemiğe bürünür. Mesnevî, Uşşaki sâlikinin yolda karşılaşacağı manevî hâlleri, coşkunluğu, hüznü, sabrı ve şükrü anlatan bir gönül aynasıdır. O, akılla anlaşılması zor olan nice sırrı, bir hikâyenin sıcaklığıyla kalbe ilka eder. Böylece bu üç kaynak, Uşşaki yolunu anlamak için birbirini tamamlar: Terzibaba'nın sohbetleri yolu "yaşatır", Füsûs yolun "hikmetini" açıklar, Mesnevî ise yolun "aşkını" terennüm eder.

Değerlendirme

Netice olarak, Uşşaki Tarikatı, tarih kitaplarına hapsedilecek bir gelenek değil, Pîr Hasan Hüsamettin Hazretleri'nden bugünün mürşidi Terzibaba Necdet Ardıç Efendi'ye uzanan canlı, nefes alan bir irfan silsilesidir. Bu yolun özü, Şeyh-i Ekber'in ilm-i bâtın derinliği ile Mevlânâ'nın aşk ve muhabbet coşkunluğunu, Muhammedî bir mîzanda birleştirmesidir. O, ne sadece aklın kuru bilgisine ne de sadece hissin kontrolsüz taşkınlığına izin verir; ilim ile ameli, akıl ile kalbi, tenzih ile teşbihi birleştiren bir "orta yol"dur. Sâlik için Uşşakilik, bir isme veya şekle bağlanmaktan öte, kendi varlığının hakikatine "aşk" ile uyanma sanatıdır. Bu kütüphanenin sayfaları, bu sanatı öğrenmek isteyen gönüllere bir davettir. Yol açık, davet umumîdir; yeter ki talep samimi, kalp de o yola girmeye hazır olsun.