İçeriğe atla
Varidat
18px

Varidat

Vâridât, tasavvuf yolunda kulun aklına ve kalbine gayb âleminden gelen mânevî mârifetleri, ilâhî ilhamları ve hâlleri ifade eden köklü bir mefhumdur. Sâlikin seyr-i sülûk esnasında karşılaştığı bu bâtınî fısıltılar ve zuhûrlar, mârifetullâh kapılarını açabileceği gibi, nefs-i emmârenin ve vehim kuvvetlerinin en tehlikeli tuzaklarına da zemin hazırlayabilir. Tasavvuf irfânında vâridât konusu, bir yandan ilâhî lütuf ve ihsan olarak değerlendirilirken, diğer yandan kaynağının tespiti ve şeriat miyârına vurulması zarurî olan en kaygan sahalardan biri kabul edilir. Terzibaba’nın izahlarında vâridât; safdilce bir teslimiyetle değil, Kûr'ân, sünnet, nass ve ilâhî edep dairesinde teftiş edilmesi gereken gaybî emanetler olarak ele alınır. Bu makalede vâridâtın mahiyeti, vahiy ve ilham arasındaki kesin sınırlar, akıl ve gönül süzgecinden geçirilme usûlü ve sülûk ehlinin düşebileceği mekr ve aldanışlar incelenecektir.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

Vâridât kelimesi, Arapça v-r-d (ورود) kökünden türeyen "vâride" kelimesinin çoğuludur; lügatte gelip çatan, dâhil olan, başa gelen ve kalbe doğan şeyler mânâsına gelir. Tasavvuf terimi olarak ise kulun kendi iradesi, kesbi ve zihnî çabası olmaksızın Cenâb-ı Hakk tarafından kalbe ulaştırılan feyizler, ilhamlar, idrakler ve mârifet parıltıları demektir. Bu lâtif haller sâlikte kimi zaman bir Hal, kimi zaman bir Keşf veya rüya ve uyanıklık arasında beliren Zuhurat şeklinde tezahür eder. Vâridât kulun iç dünyasına dolan bir ilâhî Feyz olmakla birlikte, mahiyeti ve mertebesi sâlikin içinde bulunduğu idrak seviyesine ve kabiliyetine göre şekillenir.

Kavramın işârî harf tahlillerinde ve merâtib-i ilâhiyyedeki remizlerinde vâridât, kulun mevcûdiyetine bahşedilen ilâhî sermaye olarak tarif edilir. Muhammed Sûresi sohbetinde "Kevser" (كوثر) kelimesinin remzî mânâları açıklanırken, kelimedeki "vâv" harfinin "vâridât-ı ilâhiyye"yi, yani Cenâb-ı Hakk'ın lütuf ve ihsanını remzettiği belirtilir. Kevser hakikatine eren sâlik; kelâm-ı ilâhînin lütfedilişi, vâridât-ı ilâhiyyenin insan ile övülmesi ve muhabbet elbisesinin giydirilmesiyle ilmelyakîn, aynelyakîn ve hakkalyakîn mertebelerinde bu feyzi zevk eder. Benzer şekilde Hac Sûresi tefsirinde Medine-i Münevvere isminin harfleri çözümlenirken, ikinci "vâv" harfi yine Vâridât-ı İlâhiyye olarak gösterilir; burası Makam-ı Muhammedî vasıtasıyla vârislere akan vâridât ve rahmetin selâmet yurdudur.

Sohbet Arası Sohbetler CD 4 (2000) kaydında ise vâridâtın mertebeler arasındaki farkına dikkat çekilir. İnsanlığın tenzih bilincine ulaştırıldığı Museviyet meşrebinde "Yahve" (Y-H-V) ismindeki "vâv" harfi, o mertebenin vâridât-ı ilâhiyyesini, yani Cenâb-ı Hakk'ın tenzih ufkunda verdiği sermayesini ifade eder. Buna mukabil Kevser'deki vâridât, Hz. Muhammed aleyhisselâm'a ve O'nun kâmil vârislerine lütfedilen Muhammedî vâridâttır. Her iki tecellî de Hakk'tan gelmekle beraber, tecellî eden mertebenin genişliği, kemâlâtı ve mârifet derinliği bakımından birbirinden farklıdır; Musevî vâridât tenzihe taalluk ederken, Muhammedî vâridât zâhir ile bâtını, tenzih ile teşbihi cem eden küllî bir hakikattir.

Terzibaba'nın Yaklaşımı

"Hangi Rabb'ın Kanalından?": İhtiyat ve Şer'-i Şerîf Ölçüsü

Terzibaba'nın sohbetlerinde vâridât meselesinin merkezine yerleştirilen ilk ve en temel soru, "Gelen ses hangi kanalındandır?" sorusudur. Sâlikin veya mürşidlik iddiasında bulunan kimselerin içlerine doğan her hayali, her hissi veya gaybî fısıltıyı "Rabbimden geldi" diyerek kesin bir hakikat gibi sunması, tasavvuf yolunun en büyük gafletlerinden biri olarak değerlendirilir. Çünkü kulun iç dünyasında tezahür eden hitaplar, her zaman Rahmânî bir kaynaktan neşet etmeyebilir; nefsin arzuları, hevâ kuvvetleri, cinnî ve şeytânî fısıltılar da kendilerini ilâhî bir vâridât gibi yansıtabilir. Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6) ve Cem'o ve Fark'o eserlerinde bu husus şöyle açıklanır:

Bu kadar kesin konuşmak bence biraz ihtiyatsızlıktır. “Rabb’ım’ dan” derken acabaa hangi Rabb’ın kanalındandır. Tesbiti mümkünmüdür.? O halde evvelâ bu hususun belirlenmesi lâzımdır. Rahmân-i olarak gelen “zuhurat veya varidat veya daha başka isimlerle” kulun aklına veya gönlüne gelenler. “İlâh-î örf, Nass, ve adetullah nezaketine” uygun olanlardır. Bunların ölçüsü ise, Kûr’ân-ı Kerîm olan kelâm-ı İlâh-î’nin, Hadîs-i kudsi ve Hadîs-i Şerif diye bilinen kelâmı Rasûlüllahın, ifade tarzına ve şer-i şerife uygun olması gerekmektedir. Aksi halinde kulun kalbine aklına veya gönlüne gelen her şeyden şüphe duyulmalı, Şer-i şerife uygun ise yapılmalı değilse yapılmamalı o düşünce her ne ise ve hangi hal ise, gönülden atılmalıdır. — Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6)

Görüldüğü üzere Terzibaba, içe doğan her intiba karşısında ihtiyatı şart koşar. Kulun gönlüne gelen bir mânânın sıhhati, hislerin şiddetiyle veya rüyaların etkileyiciliğiyle değil; Kûr'ân-ı Kerîm nassına, sünnet-i seniyyeye ve şer'-i şerîfe uygunluğuyla tartılır. Şeriate uymayan veya İslâm'ın açık hükümlerini çiğneyen hiçbir düşünce, ne kadar süslü ve tesirli görünürse görünsün ilâhî bir vâridât kabul edilemez; derhal şüpheyle karşılanıp gönülden sökülüp atılması gerekir.

Bu çerçevede Terzibaba, vâridât ve zuhûrat karşısında iki farklı tutum belirler: Birinci yol, kişiye ulaşan hâdiseyi hiçbir incelemeye tâbi tutmaksızın "Rabbimdendir" diyerek kabullenmek ve hemen o doğrultuda amel etmektir. Bu yaklaşım kolaycılık ve körü körüne teslimiyetçiliktir; neticesi belirsiz olup ilâhî örfe de aykırıdır. İkinci ve doğru olan yol ise, bir araştırmacı dikkatiyle hadisenin mahiyetini, gelişimini ve arka plânını tahlil etmek, gelen bilgiyi hemen tasdik etmeyip "ihtiyat" kaydına almaktır. Bu anlayışta sâlik, gelen bâtınî fısıltıları örfe, nassa ve âdetullâha uygun, anlaşılır ve tehlikesiz ifadelere dönüştürerek hem kendini muhafaza eder hem de çevresinin istifadesine sunar.

Vahiy İddiası Tuzağı ve Hadîs-i Kudsî Kıyası

Vâridâtın değerlendirilmesindeki en tehlikeli uçurum, gelen ilhamların vahiy mertebesine yükseltilmesidir. Terzibaba'nın izahlarında Kûr'ân-ı Kerîm'in inmesi ve Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın nübüvveti mühürlemesiyle birlikte vahiy kapısı ebediyen kapanmıştır. Dolayısıyla günümüzde hiçbir insana vahiy gelmez. Kulun kalbine doğan ilham veya vâridâtı, geldiği şekliyle kutsal ve tartışılamaz bir hakikat kabul etmek, açık bir dalâlet kapısı açar. Cem'o ve Fark'o ve Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) metinlerinde Hadîs-i Kudsî kıyası bu tehlikeye karşı kesin bir set olarak vaz edilir:

“Hadis-i kudsi” nin tarifi. Bilindiği gibi, (mânâ’sı Hakk’tan, lâfzı Peygamberdendir.) Bu kurala binâen, herhangi bir kimseye gelen gaybi mânâda olan bir bilgi veya hissiyat, Tamamı ile birlikte, olduğu gibi kabul edilmesi mümkün değildir. Eğer kabul edilirse, gelen zuhurat, bilgi veya benzeri varidad, deyenler de vardır. “VAHY” hükmünde kabul edilmiş olacağından! Şirkin ve küfrün ta kendisidir. Gelen yeri İlâh, kendini de, farkında olmadan Peygamber, ilân etmek olur. — Cem'o ve Fark'o

Bu tespitle Terzibaba, bâtınî fısıltıların doğrudan ve olduğu gibi aktarılmasını şirk ve küfür tehlikesiyle irtibatlandırır. Kişiye gayb âleminden gelen lâtif bir mânâ dahi olsa, o mânâ beşer zihnine indiği anda hayal, vehim ve nefsânî telakkilerle karışabilir. Bu sebeple kul, içe doğan mânâyı "Hakk'ın kelâmı" gibi sunamaz.

Buradaki meşrû ölçü Hadîs-i Kudsî nizamıdır: Mânâ Hakk'tan olsa dahi lâfız kulun kendi idrakiyle, edepli ve anlaşılır cümlelerle kurulmalıdır. Nitekim Peygamber Efendimiz dahi nefsine gelen gaybî bilgileri ashâbına tebliğ ederken, kendi kurduğu fasih ve veciz cümlelerle (Cevâmiu'l-kelim sırrıyla) ifade etmiştir. Eğer insan gelen intibayı olduğu gibi naklederse, o bilginin ehli değil, kontrolsüz bir "taşıyıcısı" ve taşeronu hâline gelir; eğer taşınan yük zehirli veya ifrat içerikli ise, meydana gelecek mânevî tahribatın vebâline de ortak olur.

Aynı zamanda Nahl Sûresi ve Ahzâb Sûresi sohbetlerinde "Bir şey sordum, anında cevabı geldi" şeklindeki aceleci iddiaların da şüpheli olduğu belirtilir. Çünkü bu hâl ilâhî âdetullâha aykırıdır. Resûlullah Efendimiz kendisine bir mesele sorulduğunda, her zaman anında cevap vermemiş; bilmediği hususlarda süre istemiş ve vahiy gelene kadar beklemiştir. Hz. Âişe vâlidemizin ifk hadisesinde vahyin gelmesi yaklaşık bir ay sürmüştür. Peygamber dahi beklerken, herhangi bir kimsenin gayb fısıltılarını emre âmâde ve anlık bir usûl gibi görmesi, ancak nefsânî bir vehim ve kibir alâmetidir.

Mertebeler Arası Paketleme ve T.S.E. Akıl-Gönül Süzgeci

Vâridâtın zâhirî âlemde tezahür ediş biçimi, Terzibaba tarafından "paket bilgi" ve "gıda" temsiliyle son derece somut bir şekilde tasvir edilir. Mânâ âleminden yola çıkan lâtif ve saf hakikatler, ef'âl ve şehâdet âlemine doğru tenezzül ederken her mertebenin kendine has unsurlarından bir örtüye bürünür. Aksi takdirde, kesîf âlemin yapısına uyum sağlayamaz ve bozulur. Muhammed Sûresi ve Cem'o ve Fark'o eserlerinde bu tenezzül süreci şöyle anlatılır:

Lâtif olan mânâ âleminden çıkan ilâhî bilgi, hangi mertebeden geçerse o mertebenin malzemesinden bir pakete sarılır; bir sonraki mertebeye geçerken yine o yeni mertebenin ambalajına girer. Nihayet ef'âl âleminde zâhir olabilmesi için beşerî hayal paketiyle sarılması zarurîdir. İşte asıl tehlike burada başlar: Eğer sâlik bu paketin farkında olmazsa, üzerindeki ambalajı gerçek gıda zanneder ve o yanılgıyla hareket eder. Oysa ambalaj gıda değildir; paketlenmiş meçhul gıdaları körü körüne tüketen kimse, mânevî obeziteye mâruz kalarak yerinden kalkamaz hâle gelir.

Bu sebeple Terzibaba, gelen vâridât ve İlham paketlerinin mutlaka bir süzgeçten geçirilmesini şart koşar. Bu süzgeç, sâlikin akıl ve gönül süzgecidir. Ancak her süzgeç güvenilir değildir; süzgecin ayarlarının sağlam olması ve "T.S.E." standardına, yani Tevhid, Tesis ve Eminlik mührüne sahip bulunması gerekir. Tevhid anlayışından nasipsiz, nefsin vehim delikleriyle bozulmuş bir süzgeç, ancak sâlikin aldanışına ve hüsranına hizmet eder. Kuds âleminden gelen hakikî bir vâridât, bir "misafir-i gaybî"dir. Bu misafir şanına yaraşır biçimde ağırlanmalı; getirdiği lâtif tecellî malzemeleri akıl programında beşerin idrak edebileceği bir kıvama getirilmeli, gönül mutfağında aşk ateşinde pişirilmeli ve ihtiyacı olan taliplere şeriat edebiyle bir sofra olarak sunulmalıdır.

Nefs-i Emmârenin İfrat Halleri ve Sahte Makam İddiaları

Vâridât sahası, nefsin en inceldiği ve en tehlikeli hâle geldiği bir alandır. Birçok sâlik veya yol gösterici, nefsin kaba heveslerinden kurtulduğunu zannettiği bir merhalede, bâtınî fısıltıların cazibesine kapılarak büyük bir mânevî helâke sürüklenebilir. Terzibaba'nın Reşahât — Aynü'l-Hayât ve Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6) eserlerinde belirttiği üzere, insan seyr-i sülûkta hangi makama yükselirse, onun nefs-i emmâresi de o mertebenin dili ve bilgisiyle donanır. Nefs, avam seviyesinde basit günahlarla sâlike hücum ederken; havas mertebelerinde bizzat tasavvuf terimleriyle, vâridât kılıfıyla ve sahte müjdelerle tuzak kurar.

Bu tuzağın en belirgin tezahürü, kişiye "Sen velîlerin sultanısın", "Sen Hâtemü'l-Velîsin", "Kâinatın özü sensin" gibi ilhamların geldiği vehmidir. Terzibaba, Rüyâ ve Mânâ Âlemi kitabında "Hüseyin Kemâl Karabiber" örneğini ve benzeri vak'aları tafsilatıyla sergiler. Bu kimseler, kendilerine gelen hayal ve fısıltıları "Ahfâ sırrımca bana bildirildi" diyerek binlerce sayfalık "Vâridât" defterlerine dönüştürmüş; "Medine'de Muhammed, İstanbul'da Hüseyin Kemâl" veya "Esselâtü vesselâmü aleyke yâ Hâtemü'l-Velî" gibi hezeyanlarla kendi benliklerini ilân etmişlerdir.

Reşahât şerhinde de benzer bir misal aktarılır: İstanbul'da yaşça büyük, hizmet ehli ve temiz bir kimsenin, uykudan uyanırken duyduğu fısıltıları ilâhî hitap zannederek CD'ler doldurması ve kendisini "Âzam-ı Muazzam İnsân-ı Kâmil" ilan etmesi ibretle anlatılır. Beyin uykudan uyanıklığa geçerken ne tam uykuda ne tam ayık olduğu alacakaranlık bir anda, nefs-i emmâre hayal ve vehim kılıflarıyla bâtınî fısıltılar fırlatır. İşte bu hâl ariflerin ayaklarının sürçtüğü noktadır:

Bu makâm nice ariflerin ayaklarının sürçtüğü noktadır. Yâni şeriatın zâhiri pek itibara alınmadan, marifet mertebesinden âşıksa bir söz söyler ve onunla amel etmeye çalışanlar vardır ve bu yanlıştır, diyor. Ama o kişide onun farkında olmayabilir. Elinde olmadan o sözler kendisinden çıkmış olabilir. Kendisi kendinde olmadan söylemiştir o zamanda mazurdur. Bunu ayırmakta zor bir iştir. Belki de nefsi kapmıştır farkında olmadan o bilgileri. Çünkü bir insân nereye gelirse gelsin nefsi emmâresi de aynı yere yükselmekte, o bilgilere sahip olmakta, işte o bilgilere sahip olduğundan, o bilgiler istikametinden onu vurmaya çalışmaktadır. Bu, nefsi emmârenin gerçek mâ’nâda yaşandığı yerdeki tehlikeden çok daha büyük bir tehlikedir. — Reşahât — Aynü'l-Hayât

Bu tehlike karşısında Terzibaba'nın tavsiyesi nettir: Kaynağı şüpheli olan, benlik kokan, kişiye makam ve üstünlük vehmettiren bütün vâridât kayıtları silinmeli, bu tür fısıltılara kapılar tamamen kapatılmalı ve selâmete çıkıncaya kadar somut bir ilim ve şeriat metni takip edilerek sülûk sürdürülmelidir.

Şeriat ve Hakikat Dengesi: Pergel Sabiti ve İki Kalp Uyarısı

Vâridâtın sıhhatini korumanın yegâne çaresi, şeriat ile hakikati birbirinden koparmadan cem etmektir. Şeriat zâhirî sınırları, hakikat ise bâtınî mânâyı temsil eder. Reşahât — Aynü'l-Hayât eserinde Şeyh Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât'ta kendi hâlini anlatırken "Ben îmânla âyânı cem'ettim" diyerek Cenâb-ı Hakk'a hamdetmesi bu dengenin zirvesi olarak gösterilir. Müşâhedeleri ve keşifleri ortada iken onları bir tarafa bırakıp zâhirî îmân ve şeriat ile amel etmek nâdir bir kemâlât hâlidir.

Mevlânâ hazretlerinin meşhur pergel temsili de bu hakikati teyit eder: Pergelin bir ayağı şeriatın sabit noktasında sımsıkı dururken, diğer ayağı yetmiş iki milleti ve mârifet âlemlerini dolaşır. Eğer sabit ayak yerinden oynarsa veya şeriat hafife alınırsa, pergelin çizdiği bütün daire bozulur. Vâridât ehli olduğunu iddia eden bir kimse, şeriat hukukunu bir kenara bırakıp kendi bâtınî keşfiyle hüküm vermeye kalkarsa, mânevî hürriyet değil, doğrudan nefsin esareti altına girmiş olur.

Ayrıca Ahzâb Sûresi sohbetinde, vâridâtın korunması için kalbin tek bir yöne teksif edilmesi gerektiği vurgulanır. Ahzâb Sûresi'nin 4. âyetinde geçen "Allah bir adamın içinde iki kalp yaratmadı" beyânı, Mesnevî şerhindeki şu beyitle birlikte tefsir edilir: Sâlik gâfillerle ve ehil olmayan kimselerle lüzumsuz sohbetlere daldığında, vaktini zâyi etmekle kalmaz; o gafillerin hayalleri sâlikin gayba mensup rûhânî vâridâtını otlar ve yutar. İnsanın aynı anda hem halkın süflî hayalleriyle hem de Hakk'ın lâtif vâridâtıyla meşgul olabilecek iki ayrı kalbi yoktur. Kalbini mâsivâ hayallerine açan sâlik, gaybî vâridât sermayesini kaybederek vehimlerin esiri olur.

Hac Hatıralarında Vâridât ve Gaybî Misafirin Ağırlanması

Terzibaba'nın eserlerinde vâridât yalnızca sakınılması gereken bir tehlike olarak değil, usûlüne riayet edildiğinde sâlikin tefekkürünü derinleştiren ve müşâhedesini besleyen bir rahmet olarak da yer alır. Hac Sûresi tefsirinde ve Bendeki Terzi Babam (Cilt 1) eserinde Terzibaba'nın 1987 yılındaki ikinci haccına dair hatıraları aktarılırken, Kâbe-i Muazzama'daki tefekkür esnasında vâkî olan vâridâtlar bu meşrû kullanımın canlı bir misalini sunar.

Mescid-i Harâm'da yatsı namazını beklerken Kâbe etrafındaki büyük kalabalığı müşahede eden Terzibaba, gönlünden niyaz ettiğinde, kalbine gaybî bir tefekkür ve vâridât doğmuştur. Bu vâridât, kalabalığın zâhirî izdihamından öte, âlemlerin Hakîkat-i Muhammediyye etrafındaki cezbeli dönüşünü, zerrelerin birlik tavafını ve Cenâb-ı Hakk'ın celâl ve cemâl tecellîlerini kavratan bir basîret penceresi açmıştır. Burada gelen mânâ; yeni bir dinî hüküm koymayan, şer'-i şerîfi zedelemeyen, bilakis Kâbe'nin ve ibadetin bâtınî hürmetini ve tevhid sırrını artıran nezih bir ilhamdır.

Bendeki Terzi Babam (Cilt 1) kitabında balıkçı, martı ve istavrit remizleri üzerinden yapılan açılımlarda da vâridât-ı ilâhiyye mefhumu işlenir. İstavrit kelimesindeki harflerin tahlilinde vahidiyyet ve vâridât-ı ilâhiyye hakikatlerinin şehâdet mertebesindeki tecellîleri gösterilir. Ancak bu açılımlar yapılırken dahi Hızır aleyhisselâm ile Hz. Mûsâ kıssasına atıfta bulunularak, bâtınî feyzin mutlaka şeriat terazisinde tartılması gerektiği hatırlatılır. Şeriat ehlinin âriflerin bazı vâridât ve hâllerini anlamakta güçlük çekebileceği teslim edilmekle birlikte, sâlikin kendi iç dünyasında duyduğu seslerin Rahmânî bir vâridât mı yoksa şeytânî bir mekr mi olduğunu araştırması, tasavvuf yolunun değişmez edebidir. Böylece vâridât, nefsin azgınlığına alet edilmeyip Hakk'ın rızasına ve kâmil imana vesile kılınmış olur.

Klasik Dayanaklar

Fusûsu'l-Hikem: Nûh Fassı

Nûh Fassı'nda vâridât, kalb-i safa inen ilâhî ilhamların aslî temizliği ve nefsânî küdûrâtla bulanma tehlikesi çerçevesinde tahlil edilir. Hz. Nûh aleyhisselâm'ın Nûh Sûresi'nin 28. âyetindeki "Rabbim! Beni, ana babamı, iman etmiş olarak evime girenleri, iman eden erkekleri ve iman eden kadınları bağışla." niyazı, hakikat lisanıyla şerhedilirken vâridâtın iniş mahalli olan kalbin hakikati açılır. Şerhte açıklandığı üzere peder menzilesinde olan akıl (rûh) ile vâlide menzilesinde olan tabiatın (nefsin) izdivacından kalb-i insânî doğar.

Fass'ın izahında, kalbe dâhil olan mü'min, ilâhî haberleri tasdik eden kimsedir. Kelime-i Nûhiyye metninde Ahmed Avni Konuk'un şerhinde, kalbe gelen vâridâtın tahâreti şöyle beyân edilir:

Zîrâ küdûrât-ı beşeriyye ve sıfât-ı nefsâniyyeden pâk olan kalbe gelen vâridât-ı ilâhiyye dahi tahâret-i asliyyesini muhâfaza eder. Çünkü nâzil olduğu mahal temiz olduğu için o ilhâmı bozmaz. Binâenaleyh kalb mertebesinde olan nefsin lakırdıları ihbârât-ı ilâhiyyedir. Fakat küdûrât-ı beşeriyye ve sıfât-ı nefsâniyye ile kalbi bulanık olan kimselerin ahâdîs-i nefsi tahâret üzere değildir. Onların kalblerine gelen ilhâmât-ı ilâhiyye kalbdeki küdûrâtın rengine boyanıp sâfiyetini kaybeder. — Kelime-i Nûhiyye

TB. Kelime-i Nûhiyye sohbetinde bu kirlenme, dağdan şehre inen su temsiliyle örneklendirilir: Menbaında tertemiz ve lâtif olan su, şehre girip halkın elini, yüzünü ve necâsetini yıkamasıyla nasıl bulanırsa; Cenâb-ı Hakk'tan kalbe inen vâridât da sâlikin içindeki evham, keder ve nefs-i emmâre tortularına karıştığında safiyetini kaybeder. Nebîlerin kalbine gelen vâridât vahy-i ilâhî mertebesinde şüphesizdir; ancak onların vârisi olan insân-ı kâmillerin gönlüne giren mü'minler, bu tecellîlerden ancak kendi istidatları nispetinde nasip alırlar.

Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı

Şîs Fassı'nda vâridât, ehl-i huzûrun atâyâ-yı ilâhiyyeyi kabul ediş keyfiyeti ve istidat mertebeleri bakımından ele alınır. Fass'ta Hakk ile huzûr ve şühûd hâlinde bulunan ârifler, a'yân-ı sâbitelerinin ilimdeki sübûtunu tafsîlen bilmeseler dahi, gerek vasıtalı gerek vasıtasız kendilerine ulaşan vâridâttan ve mârifetlerden o anki cüz'î istidatlarını müşâhede ederler.

Kelime-i Şîsiyye şerhinde ehl-i huzûr iki sınıfa ayrılır: Birinci sınıf, atâyı kabul ettikten sonra istidadını anlayanlardır. Bunlar kendilerine vârid olan ilâhî lütufları kabul edip hazmetmeleri hasebiyle istidatlarını icmâlen bilir ve "Eğer istidadımız olmasaydı bu atâyı kabul edemezdik" derler. Nitekim Fusûsu'l-Hikem'deki maârifi kimi insanların havsalası almazken, kimi sâliklerin âb-ı hayat gibi içip benimsemesi bu istidat farkındandır. İkinci sınıf ise mârifet-i istidatta daha kâmil olup, neyi kabul edeceklerini bizzat istidatlarından bilen abd-i mahz kullardır; bunlar "Bana dua edin, icabet edeyim" emrine sırf ubûdiyet niyetiyle imtisal ederler.

Ana bölümde akıl ve gönül süzgecinden geçirilmeyen bâtınî fısıltıların kirlenmesi ve nefsin evhamına boyanması bahsi, Nûh Fassı'ndaki kalbin küdûrâttan arınması şartıyla aynı hakikati açıklar.

Mesnevî-i Şerîf

Mesnevî-i Şerîf'te vâridât; gayb âleminden kalbe inen mücmel mânâların elfâz kisvesine büründürülmesi, içe doğan seslerin muhtelif menbaı ve mürşid-i kâmilin nûr perteviyle sâlikte uyanan ilâhî tecellîler olarak ele alınır.

Mücmel Vâridât ve Elfâz Kisvesi İçin İctihâd

Mesnevî'nin birinci cildinin mukaddimesinde Ahmed Avni Konuk, eserin mânâlarının vahiy ve ilhâm-ı ilâhî, zâhirî lafız ve nazmının ise Hz. Mevlânâ'nın ictihâdı olduğunu beyân eder. Şerhte Ankaravî'nin mütalaasına atıfla, Hak tarafından nâzil olan vâridâtın iki veçhesi olduğu açıklanır: Birincisi mânâsı ve nazmı ile birlikte gelen vâridâttır ki bunda bir güçlük bulunmaz; ikincisi ise mücerred mânâlar ve gaybî vâridâttır. Konuk'un izahında ashâbdan Hâris b. Hişâm'ın "Yâ Resûlallâh, sana nasıl vahiy gelir?" sualine Efendimiz'in verdiği "Bazen bana çan sesi gibi gelir; bu bana en şiddetli olanıdır" cevabı bu mücmel vâridâta misal gösterilir. Şeyh-i Ekber'in Hal'u'n-Na'leyn şerhinden nakledilen remizle, bu nevi mübhem vâridât üç türlü kabuğu olan ceviz gibidir; yeşil kabuk, iç kabuk ve zar perdeleri kaldırıldıktan sonra o mücerred mânâya erişilir ve ona uygun kelimeler giydirilir.

Gönle Esen Vâridâtın Muhtelif Kaynakları

Mevlânâ hazretleri birinci ciltte insanın iç dünyasına hücum eden düşüncelerin menbaını şöyle sorgular:

Iztırablar ve hîleler ve vesvese, bir kimseden değil, binlerce kimseden olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1

Ahmed Avni Konuk'un şerhinde bu beytin izahında, sâlikin kalbine rüzgâr gibi mütemadiyen esen vâridâtın kimi zaman hoş, kimi zaman nâhoş tesirler bıraktığı belirtilir. Gönle gelen bu muhtelif kılık ve kıyafetteki vâridâtın menbaı tek bir yön değildir; bazıları melâike ilhamı, bazıları nefsânî kuvvetlerin tedbiri, bazıları ise şeytânî vesveselerdir. Bu sebeple şerhte Mü'minûn Sûresi'nin 97. âyetindeki "De ki: Yâ Rab, şeytanların vesveselerinden sana sığınırım" duasına işaret edilerek, içe doğan her sesin Hakk'tan zannedilmemesi ve sâlikin havassı tebeddül edene kadar sabırla teftişte bulunması gerektiği vurgulanır.

Kâtib-i Vahy Kıssası ve Mürşidin Pertevi

İkinci ciltte Mevlânâ, mürîdin kalbinde hâsıl olan vâridâtı mürşidinden bilmeyip nefsine mâl etmesinin doğuracağı helâki kâtib-i vahy kıssasıyla açıklar:

Ey arkası yaralı, kendine gel; merhemden baş çekme ve onu pertevden bil; kendi aslından bilme! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2

Konuk'un şerhinde vahiy kâtibi Abdullah b. Sa'd ibn Ebî Serh'in irtidât vak'ası nakledilir: Mü'minûn Sûresi'nde insanın anne karnındaki etvâr-ı halkı nâzil olurken, Resûlullah Efendimiz'in tecellî pertevinin kâtibin kalbine vurmasıyla Abdullah, Efendimiz âyeti henüz okumadan "Fe-tebârekallâhu ahsenü'l-hâlikîn" demiştir. Efendimiz "Evet, öyle yaz" buyurunca kâtib gaflete düşüp, "Ona vahyolunduğu gibi bana da vahyolundu" diyerek peygamberlik davasına kalkışmış ve helâk olmuştur. Konuk'un şerhinde sâlikin kalbindeki cezbe, aşk ve vâridât-ı ilâhiyyenin ancak insân-ı kâmilin kalbinden akseden bir pertev olduğu hatırlatılır; suda kaynamayı doğuranın ateş olması gibi, sâlik de kendindeki bâtınî inkişafı mürşidin teveccühünden bilmeli, asla kendi aslından bilmemelidir.

Ana bölümde sâlikin kalbine doğan bâtınî fısıltıları kendinden bilip peygamberlik ve kâmil velîlik vehmine kapılması tehlikesi, Mesnevî şerhindeki kâtib-i vahy kıssası ve vâridâtı mürşidin pertevi bilme esasıyla aynı hakikati açıklar.

Kavramlar Ağında Varidat

Vâridât kavramı, makalenin ana gövdesinde tahlil edilen şu mefhumlarla doğrudan irtibatlıdır:

  • İlham: Vahiy kapısının kapanmasından sonra gayb âleminden kalbe inen mânevî mânâları ifade eder; vâridât bu ilhamların tecellîsi olmakla birlikte, doğrudan aktarılmayıp Hadîs-i Kudsî kıyasıyla edepli cümlelere dökülmesi şarttır.
  • Zuhurat: Sâlikin aklına veya kalbine rüya ve uyanıklık arasında gelen gaybî görüntüler ve oluşumlardır; vâridât gibi bunların da hemen tasdik edilmeyip Kûr'ân ve sünnet ölçüsüyle ihtiyat kaydına alınması gerekir.
  • Feyz: Kulun kendi zihnî çabası olmaksızın Cenâb-ı Hakk tarafından iç âlemine akıtılan bâtınî bereket ve nurdur; vâridât bu feyzin idrak ve mârifet şeklinde belirişidir.
  • Hal: Sâlikin iradesi dışında kalbe inen ve kulda cezbe, kabz, bast veya vecd uyandıran mânevî yaşantılardır; vâridât bu hallerin arka planındaki gaybî idraki besler.
  • Keşf: Bâtın perdesinin aralanarak hakikatlerin müşahede edilmesidir; şeriat terazisine vurulmayan keşifler ve vâridâtlar, nefsin en tehlikeli sürçme noktalarını teşkil eder.
  • Celâl ve Cemâl: Cenâb-ı Hakk'ın celâlî ve cemâlî tecellîleri, Kâbe'deki kalabalığın bâtınî hikmetinde olduğu gibi vâridâtın sâlikte uyandırdığı haşyet ve muhabbet dengesini gösterir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Makalede vâridât hakikatinin incelenmesinde kütüphanedeki şu eserlerden istifade edilmiştir:

  • Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6): İçe doğan fısıltıların hangi kanalından geldiğinin tespitini, "Rabbimdendir" diyerek körü körüne teslim olmanın tehlikelerini ve sahte vâridât defterleriyle ortaya çıkan aldanışları sergiler.
  • Cem'o ve Fark'o: Vahiy iddialarının şirk olduğunu, Hadîs-i Kudsî kıyasını, mertebelerden geçerken sarılan paket bilgilerin T.S.E. (Tevhid, Tesis, Eminlik) süzgecinden geçirilmesi gerektiğini ve misafir-i gaybînin ağırlanışını açıklar.
  • Ahzâb Sûresi: "Allah bir adamın içinde iki kalp yaratmadı" âyeti çerçevesinde gâfillerle lüzumsuz meşguliyetin rûhânî vâridâtı zâyi edip tükettiğini beyân eder.
  • Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2): Gaybî fısıltıların araştırmacı bir dikkatle incelenmesini, Hadîs-i Kudsî ve Cevâmiu'l-kelim edebini tahlil eder.
  • Muhammed Sûresi: Kevser kelimesindeki "vâv" harfinin vâridât-ı ilâhiyyeye, yani Cenâb-ı Hakk'ın lütuf ve ihsanına delâlet ettiğini harf tahliliyle gösterir.
  • Reşahât — Aynü'l-Hayât: İbnü'l-Arabî'nin îmân ile âyânı cem etmesini, Mevlânâ'nın pergel temsilini, insanın yükseldiği mertebenin bilgisiyle nefs-i emmârenin kişiyi vurması tehlikesini ve sahte insân-ı kâmillik iddialarını ele alır.
  • Hac Sûresi: Medine-i Münevvere ismindeki "vâv" harfi üzerinden Makam-ı Muhammedî vasıtasıyla vârislere akan vâridâtı ve Terzibaba'nın 1987 haccındaki Kâbe tefekkürünü aktarır.
  • Bendeki Terzi Babam (Cilt 1): İstavrit ve Hızır remizleriyle vahidiyyet ve vâridât-ı ilâhiyyenin tecellîlerini, bâtınî fısıltıların şeriat miyârıyla teftiş edilmesi gereğini bildirir.
  • Nahl Sûresi: Vâridâtın doğrudan vahiy gibi telakki edilmesinin tehlikesini ve Hz. Peygamber'in vahiy bekleyişindeki edebi açıklar.
  • Sohbet Arası Sohbetler CD 4 (2000): Yahve ismindeki Musevî tenzih vâridâtı ile Kevser'deki Muhammedî vâridât arasındaki kemâlât ve mertebe farkını ortaya koyar.
  • TB. Kelime-i Nûhiyye: Kalbe inen ilâhî ilhamların saf menba suyu gibi olduğunu, ancak kalpteki nefsânî küdûrât ve evham ile kirlendiğini su temsiliyle izah eder.
  • Kelime-i Nûhiyye: Kalb-i safa inen vâridâtın tahâret-i asliyyesini koruduğunu, enbiyânın kalbindeki vâridâtın vahiy olduğunu ve kâmil vârislerin kalbine dâhil olmanın ehemmiyetini şerheder.
  • Kelime-i Şîsiyye: Ehl-i huzûrun kendilerine ulaşan vâridât ve atâyâ-yı ilâhiyyeyi o andaki cüz'î istidatları nispetinde kabul ettiklerini ve istidat mârifetini inceler.
  • Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1: Gayb âleminden gelen mücmel vâridâtın elfâz kisvesiyle ifadesi için harcanan ictihâdı ve gönle hücum eden düşüncelerin şeytânî, nefsânî veya melekî kaynaklarını açıklar.
  • Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2: Kâtib-i vahy Abdullah b. Sa'd ibn Ebî Serh kıssası üzerinden sâlikin kalbindeki vâridâtı kendi nefsinden değil, insân-ı kâmilin kalbinden akseden nûr pertevi olarak bilmesi gerektiğini hatırlatır.

Değerlendirme

Vâridât, tasavvuf yolunda gayb âleminden kalbe doğan lâtif bir feyz ve ilâhî bir sermaye olmakla birlikte, sâlikin seyr-i sülûktaki en kaygan ve tehlikeli imtihan sahasıdır. Terzibaba'nın yaklaşımında bu bâtınî fısıltılar körü körüne bir teslimiyetle "Rabbimden geldi" denilerek kabul edilemez; Kûr'ân, sünnet ve şer'-i şerîf süzgecinden geçirilmesi gereken gaybî emanetler hükmündedir. Klâsik Fusûs şerhinde kalb-i safa inen vâridâtın nefsin küdûrâtıyla bulanması menba suyu temsiliyle açıklanmış; Mesnevî şerhinde ise mücmel mânâlara lafız kisvesi giydirme ictihâdı ve mürşidin pertevi olan ilhamı kendinden bilmenin irtidâda varan helâki kâtib-i vahy kıssasıyla ortaya konmuştur. Sâlik için selâmet, gelen gaybî misafiri akıl ve gönül süzgecinde terbiye edip pergelin sabit ayağını şeriat zemininden ayırmamaktan ve nefs-i emmârenin sahte makam fısıltılarına bütün kapıları kapatmaktan geçer. Vâridâtın teftiş usûlü ve nefsânî tuzaklardan korunma yolları için Cem'o ve Fark'o ile Rüyâ ve Mânâ Âlemi — Tuzak, Mekr, Hileli Zuhûrât (6) eserlerinin birlikte incelenmesi tavsiye edilir.

Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi Wiki-Enhanced RAG sistemi tarafından 15 kaynak eserden (15 alıntı) sentezlenmiştir.

Versiyon 5.4 | Oluşturulma: 25.10.2026

Kaynak eserleri göster (15)