Allah, Hû ve Hak isimlerinin anlam ve farkları nedir?
Üçü de aynı Zât'a işâret etmekle birlikte farklı mertebe ve nispetleri bildirir: Allah, bütün ilâhî isim ve sıfatları kendinde toplayan ism-i câmi' ve halîfe olan insanın kaynak ismidir¹. Hû ("O"), öncesinde hiçbir isim ve zikir geçmese de doğrudan gayb-ı mutlak olan Zât-ı Ehadiyyet'e (Hüviyete) işâret eden husûsî gayb zamîridir²·³. Hak ise bütün kayıtların ötesindeki mutlak varlık olup aynı zamanda isimlerde tasarruf eden ve her şeyin bâtınî özü olan Zât makâmını ifâde eder⁴·⁵·⁶.
Detaylı cevap
Ayrıntı ›
Allah ismi, varlığı kendinden ve zorunlu olan, bütün ilâhî isimleri toplayan zâtî isimdir: Meleklerin kaynak isimleri Sübbûh ve Kuddüs iken halîfe olan insanın kaynak isimleri Allah, Câmi' ve Selâmdır; insan bu cem' ismini zuhûra getirdiği için tüm ilâhî isimlere hâkim olabilir¹. Bütün isimler Hayy, Alîm, Semî', Basîr, Mürîd, Kādir gibi ana isimlere rücû etse de eserleri ve zuhûrları itibarıyla sonsuzdur⁷.
Hû ismi/zamîri, gaybîlik ve mutlak zâtîlik cihetiyle ayrılır: İbn Arabî'nin beyânıyla "Hû" lafzı, kendisinden önce herhangi bir isim anılmaksızın kullanılması sâdece Allah hakkında sahîh olan gayb zamîridir ("Kul hüvallâhu ehad", İhlâs 112/1'deki gibi). Zîrâ Hüviyeti bakımından Zât-ı Ehadiyyet bilinir ama müşâhede edilemez (gayr-i meşhûd) olduğu için Hû ismi O'na ıtlâk olunur; öncesinde isim zikri geçince ise (
Âl-i İmrân 3/2) zamîr o isme döner². Hüviyet kelimesi de işte bu gaybe işâret eden "Hüve" lafzından alınmıştır; isimlere ve sıfatlara itibar edilmeyen vahid Zât'ın gaybı olan o Hû, aynı zamanda perde kalktığında kulun kendi bâtınındaki özü ve hakîkati olarak belirir³·⁸·⁹. Nitekim zikir ehli katında "Hû deyince bin adet esmâ ayân eyler bana" denmiştir¹⁰·¹¹.Hak ismi ise mutlak hakîkat ve tasarruf sahibi Zât yönünü öne çıkarır: Hakîkat ehli katında Hak bütün isimleri toplayıcıdır ve isimler O'nun şuûnâtıdır; isimlerin kemâli ortaya çıksın diye ahadiyyetten vahdet ve ulûhiyyet mertebesine tenezzül eden ve bütün isimlerin mutlak velîsi olarak kullarda tasarruf eden de Hak'tır⁴·⁵·⁶. Seyr ü sülûkta nefsin mertebelerine tekābül eden yedi esmâ silsilesinde de (Lâ ilâhe illallâh, Allah, Hû, Hak, Hay, Kayyûm, Kahhâr) önce Allah, ardından Hû, onun ardından Hak zikri yer alır¹²·¹³.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür (Alıntı)Oku
- 2el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye — Cilt 7, s. 467Oku
- 3İnsân-ı Kâmil (Cilt 5), s. 67Oku
- 4Kelime-i Nûhiyye, s. 18Oku
- 5Kelime-i Îseviyye, Bölüm 214Oku
- 6Kelime-i Hûdiyye, s. 83Oku
- 7Kelime-i Şîsiyye, Bölüm 178Oku
- 8Kelime-i Şuaybiyye, s. 47Oku
- 9Kelime-i Süleymâniyye, s. 143Oku
- 10Nusret Tura Divanı — Erler Demine, s. 134Oku
- 11Terzi Baba (Cilt 1), s. 248Oku
- 12Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür (Alıntı)Oku
- 13Mübârek Geceler — Bitirme Tezi, s. 14
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.