Aynel-yakîn ile Hakke'l-yakîn arasındaki sıra nasıldır?

Tasavvufta yakîn, üç temel mertebede ele alınır ve bu mertebeler bir sülûk sırası takip eder. Bu sıralama, bilginin derinleşmesi ve hakîkatle olan ilişkinin yoğunlaşması esasına dayanır. İlk mertebe ilme'l-yakîndir ki bu, bir hakîkati sözle, mantıkla veya kitapla bilme seviyesidir². Örneğin, bir yerde ateş olduğunu birinin söylemesiyle bilmek gibidir.

İkinci mertebe olan ayne'l-yakîn, ilme'l-yakînden sonra gelir ve bir hakîkati bizzat görerek, müşâhede ederek bilme hâlidir². Bu mertebede sâlik, hakîkati uzaktan da olsa gözleriyle görür; ateşin alevini uzaktan görmek gibi. Aynel-yakîn, esmâ mertebesindeki rızalık hâliyle de ilişkilendirilir³. Hadiseleri tevhid ve irfaniyyet yönüyle müşahedeli bilmek olarak da tanımlanır⁴.

Üçüncü ve en üst mertebe ise Hakke'l-yakîndir. Bu mertebe, aynel-yakînden sonra gelir ve yakînin zirvesidir. Hakke'l-yakînde sâlik, hakîkati sadece bilmez veya görmez, aynı zamanda bizzat yaşar ve onunla bir olur. Ateşe yaklaşıp sıcaklığını hissetmek, hatta ateşle birleşmek gibi. Bu hâl, hakîkatle tahakkuk etme, yani hakîkatin kendisi olma durumudur¹. Muhyiddin Arabî Hazretleri'ne göre "el yakînü hüvel Hakk" yani yakîn, Hakk'ın ta kendisidir; ef'aliyle, esmâsıyla, sıfatıyla ve zâtıyla⁵. Bu mertebede bilen ile bilinenin birleşmesi, sâlikin kendi "ben"inin fenâ bulup Hak ile kâim olması söz konusudur. Seyrü sülûkun sıfat âleminde gerçekleşen üçüncü seyrinin Hakke'l-yakîn olduğu belirtilir⁶.