Aynel-yakîn ve Hakke'l-yakîn hangi noktada ayrışır?

Aynel-yakîn ve Hakke'l-yakîn, tasavvufta sülûkun ilerleyen aşamalarında ulaşılan yakîn mertebeleridir. İlme'l-yakîn ile başlayan bu yolculukta, Aynel-yakîn hakikati gözle görerek ve müşahede ederek bilme seviyesidir². Bu mertebede sâlik, hakikati uzaktan gören bir gözlemci gibidir; örneğin, bir ateşin alevini uzaktan görmek gibi². Hadiseleri tevhid ve irfaniyyet yönüyle müşahedeli bilmek Aynel-yakîn'in bir vasfıdır³. Kur'ân-ı Kerîm'de Tekâsür Sûresi'nin 7. ayetinde geçen "Summe le terevunnehâ aynel yakîn" (Sonra da onu aynel yakîn gözünüzle göreceksiniz) ifadesi, bu mertebeyi sabitleştirir⁴.

Hakke'l-yakîn ise yakînin en üst ve en derin kademesidir. Bu mertebede sâlik, hakikatle tahakkuk eder, onu yaşayarak idrak eder ve bizzat o hakikatle birleşir⁵. Ateş örneğinde, ateşe yaklaşıp sıcaklığını hissetmek ve hatta ateşle birleşmek gibi. Hakke'l-yakînde kişi artık hakikati bilmez veya görmez, yaşar. Bu, kişinin beşerî vasıflarından tamamen sıyrılıp kendisini artık Hakk olarak müşahede etmesi hâlidir⁶. Muhyiddin İbn Arabî'ye göre yakîn, "ef'aliyle, esmâsıyla, sıfatıyla zâtıyla" Hakk'ın ta kendisidir¹. Hakke'l-yakîn, bu tanımın en belirgin tezahürüdür; sâlikin kendi varlığında bu hakikati müşahedeli olarak idrakle yaşamasıdır³. Seyrü sülûkun ef'al, esmâ ve sıfat âlemlerindeki üç seyrinden üçüncüsü olan sıfat (ruh) âlemindeki seyr, Hakke'l-yakîn mertebesine karşılık gelir⁷. Vâkı'a Sûresi'nin 95. ayetindeki "inne hâzâ le-hüve hakku'l-yakîn" (bu hakk'el-yakîn'in kendisidir) ifadesi, bu mertebenin Kur'ânî dayanağıdır.