Bâtın ile Zâhir hangi Fass'ta birleşir?

Tasavvufta Zâhir ve Bâtın, Allah'ın iki temel ismidir ve "hüve'l-evvelü ve'l-âhirü ve'z-zâhirü ve'l-bâtın" (Hadîd 3) ayetinden neşet eder. Bu iki isim, Hakk'ın hem görünen hem de gizli veçhesini ifade eder. Zâhir, eşyanın dış görünüşü, âlem-i mülk iken³, Bâtın ise eşyanın iç hakikati, âlem-i melekûttur³. Bu iki veçhe arasındaki ilişki, sâlikin idrâkinde birleşir. "Sohbet Arası Sohbetlerden Seçmeler" adlı eserde belirtildiği üzere, zâhirî tecellilerin ağırlığı altında kalmak, bâtın tecellilere perde olabilir; ancak Cenâb-ı Hakk zâhirden de tecelli eder ve bu, bâtın tecellisinin zâhir görünüşüdür⁴.

İbn Arabî'nin "Fusûsu'l-Hikem" adlı eserindeki fasslar, bu birleşmeyi farklı mertebelerde ele alır. Özellikle "Kelime-i Mûseviyye" fassında, Hz. Musa'nın zevkinin Zâhir ismi üzerine kurulu olduğu ve tenzihin baskın olduğu belirtilir. Ancak Bâtın isminin hükümlerinden de haz alarak, Muhammedî zevk üzere tenzih ile teşbih arasını birleştirmek için ilahî hitaplara mazhar olduğu ifade edilir. Bu, Bâtın ismine ait ledün ilimleriyle zevklenmek için Hızır (a.s.) sohbetine teşvik edilmesiyle pekişir¹. Bu durum, zâhirî bilginin ötesinde bâtınî ilimlerin idrâkiyle Zâhir ve Bâtın'ın birleştiği bir mertebeyi gösterir.

"Kelime-i Nûhiyye" ve "Hadîd Sûresi" şerhlerinde ise, her zuhurda zâhir olan suretlerin bâtınları olduğu ve her zuhurda Zâhir ve Bâtın'ın Hak olduğu vurgulanır. Varlık merâtib-i vücûd arasında, Hakk'ın ilminde zâhir olan ayân-ı sâbitenin bâtınının esmalar, âlem-i ervahta zâhir olan suretlerin bâtınının ayân-ı sâbite olması gibi bir silsileden bahsedilir. Bu silsilede, Hakk'ın tüm bu mertebelerin hem zâhiri hem de bâtınının bâtını olduğu ifade edilir²·⁵. Bu, Zâhir ve Bâtın'ın varlığın her katmanında iç içe ve birbirini tamamlayıcı bir şekilde mevcut olduğunu gösterir. Sâlik, bu makamda hem birliğin sırrını hem de çokluğun hikmetini zevk eder ve nihayetinde yalnızca Hay ve Kayyûm olan Allah'ın hakikî varlık olduğunu müşâhede eder⁶.