Cem, Cem'u'l-cem'in neresinde durur?

Tasavvufî sülûk, sâlikin mânevî yolculuğunda belirli mertebelerden geçmesini ifade eder. Bu mertebelerden biri olan cem, lugatta 'toplama, bir araya getirme' anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin kesretten vahdete yönelerek bütün ilâhî isim ve sıfat tecellîlerini tek bir merkezde idrak etmesidir. Bu makamda sâlik, dış dünyadaki çokluğun (kesret) ardındaki ilâhî birliği (vahdet) görmeye başlar; eşyâ saydamlaşır ve her şeyin Hak'tan gelen bir tecellî olduğu müşâhede edilir. Bu hâl, fenâ fillâh'a yakın bir durumdur ve sâlikin kendi sıfatlarının zeval bulduğu bir sekr hâliyle de ilişkilendirilebilir.

Cem'u'l-cem' ise cem makamının bir üst seviyesi ve sülûkun nihâyetidir⁴. Meşâyih-i kirâm bu makama "fark ba'de'l-cem'" de derler¹. Cem'u'l-cem', sâlikin vahdeti kesretle birlikte gördüğü, yani Hak'ın hem bir hem de çok olduğunu idrak ettiği makamdır. Bu, vâsıllığın kemâli ve bekâ billâh ehlinin ulaştığı bir mertebedir. Cem'u'l-cem'e ulaşan irfan ehli, bütün cemleri bir araya toplayıp Cem'in içinde Cem'i müşâhede eder². Bu makamdaki kişi, hem halka hem de Hakk'a bakan iki veche sahiptir ve nerede nasıl gerekiyorsa o vechiyle görünür; bu sebeple onu tanımak ve anlamak zordur³. Cem'u'l-cem' hâli, sâlikin fenâ ve cem' makamından sonra tekrar fark ve cem'u'l-cem' mertebesine çekilmesiyle, yani varlıkların çokluğunda birliği ve birliğin içinde çokluğu müşahede etmesiyle gerçekleşir⁵. Bu terimler evliyaların koyduğu terimler olup, bu hâllerin zevki ve keşfi içinde bulunmayan kimse için tam olarak idrak edilmesi mümkün değildir⁶.