Cem ile Fark aynı kaynaktan mı doğar?

Tasavvufî sülûkta sâlikin yolculuğu "Fark-Cem-Cem'i Fark" silsilesiyle açıklanır. Bu silsilede Fark, sâlikin başlangıçta kesreti, yani "şu Hak, şu kul, şu dünya, şu ahiret" gibi ayrı taayyünleri algıladığı hâldir. Bu mertebede her şey ayrı ayrı varlıklar olarak görülür. Sâlikin Cem mertebesine ulaşmadan bu farkta kalması, yani kesret âlemindeki varlıkları mutlak kendine ait varlıklarmış gibi kabul etmesi "şirk" olarak nitelendirilir¹.

Ardından gelen Cem mertebesi, sâlikin kesretin ardındaki vahdeti görmeye başladığı, her şeyin aslında Hakk'ın tecellîsi olduğunu idrak ettiği hâldir. Bu mertebede eşya saydam görünür ve bütün fiillerin Hakk'tan olduğu müşâhede edilir. Cem hâli, fenâ fillâh'a yakın bir durumdur. Ancak Cem'de kalıp farka gelmeyiş, yani Hakk'ın varlığından başka hiçbir varlık göremeyip orada yok hükmünde kalmak "zındıklık" olarak kabul edilir¹.

Cem'i Fark veya Fark fî'l-Cem' ise sâlikin vahdeti kesretle birlikte gördüğü, "Hak hem birdir hem çoktur" idrakine ulaştığı kemâl makamıdır. Bu makam, vâsıllığın kemâli olup, bekâ billâh ehli bu mertebededir. Kur'ân, Furkân'ı (farkı) kendi bünyesine almıştır, yani farkın ne kadar ayrıntılı mertebesi varsa, Kur'ân ve Cem mertebesinde hepsi birleşmiştir². Ancak Furkân, Kur'ân'ı içermez; çünkü Kur'ân mertebesinde toplanmış olan sabit hakikatlerin her birinde Hakk'ın zuhûru furkânîdir, yani fark üzerinedir³. Bu durum, Cem ve Fark'ın ayrı kaynaklardan beslendiğini, ancak kâmil tevhitte birleştiğini gösterir.