Cem ve Cem'u'l-cem'i karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Tasavvufî sülûkta Cem ve Cem'u'l-cem, sâlikin mânevî ilerleyişindeki farklı mertebeleri ifade eder. Cem, lugatte 'toplama, bir araya getirme' anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin kesretten vahdete ulaşması, yani bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplaması mertebesidir. Bu makamda sâlik, eşyânın ardındaki Hakk'ın tecellîsini görür ve bütün fiillerin Hak'tan olduğunu müşâhede eder. Cem, fenâ fillâh hâline yakın bir mertebedir; burada Zât sıfata perde olur¹. Sâlik bu hâlde iken, henüz kendi sıfatlarının zeval bulduğu bir sekr hâli yaşayabilir.

Cem'u'l-cem ise, Cem makamının ötesinde, cemlerin cemi olarak tanımlanan daha yüksek bir kemâl mertebesidir³. Bu makamda, ef'âl, esmâ, sıfat ve Zât mertebelerindeki cemiyetlerin hepsi toplanır³·⁴. Cem'u'l-cem, bekâ billâh hâli olup, kâmil ve mükemmil zatların makamıdır¹. Burada sıfat Zât'a perde olmadığı gibi, Zât dahi sıfata perde olmaz; vahdet ile kesretin tam birleşimi yaşanır¹.

Bu iki makamı karıştırmak, sâlikin henüz Cem makamında iken, yani fenâ fillâh hâline yakın bir durumda iken, kendisini Cem'u'l-cem mertebesine ulaşmış kâmil bir mürşid zannetmesine yol açabilir. Bu durum, sâlikin halkı Hakk'a davet ediyorum diye nefsine davet etmesi, benlik ve başkanlık sevdasına kapılması gibi hatalara düşmesine neden olur². Oysa gerçek bir mürşid, Cem'u'l-cem makamına ulaşmadan halkı doğru yola iletmeye kalkışmaz². Bu ayrım, sülûkun doğru anlaşılması ve mânevî tehlikelerden korunmak için hayati öneme sahiptir.