Fenâ ile Bekâ hangi Fass'ta birleşir?

Fenâ ve bekâ, tasavvuf yolculuğunda birbirini takip eden ve tamamlayan iki önemli makamdır. Fenâ, sâlikin kendi nefsinin sıfat ve vasıflarından, kendi vücud iddiâsından soyunmasıdır. Bu hâl, Rahmân Sûresi'nin 26-27. ayetlerinde geçen "küllü men aleyhâ fân" (yeryüzünde olan herkes fânîdir) ifadesiyle temellendirilir. Fenâ, sâlikin yokluğa düşmesi değil, kendi yokluğunu tahkîk etmesi ve varlığın Hak'a âit olduğunu ayân etmesidir. İbn Arabî, fenâyı İdrîsiyye Fassı'nda tathîr, mevt-i irâdî ve ruhâniyet silsilesiyle açıklar.

Bekâ ise, fenânın ardından gelen ve sâlikin Hak'la kâim olması, yani bekâ billâh mertebesidir. Bu makam, Rahmân Sûresi'nin 27. ayetinde geçen "ve yebkâ vechu rabbike zü'l-celâli ve'l-ikrâm" (Rabb'inin vechi bâkîdir) ifadesiyle ilişkilendirilir. Bekâ, fenânın zıttı değil, onun devamıdır; sâlik fenâda kendi vücudundan fânî olurken, bekâda Hak'ın vücuduyla bâkî kalır. Bu durum, "el-fenâ-u fenâ-u'l-fenâ" yani fenânın da fenâsı olarak ifade edilir ki, bu kâmil bekâdır.

Fenâ ve bekâ hâlleri, insân-ı kâmillerin sülûkunda tecelli ve gizlenme arasında gidip gelir⁴·⁵. Bazen bekâ hâli, bazen de fenâ hâli üstün gelir⁴. "Bekâyı fenâda müşâhede ettiğim zamandan beri" ifadesi⁶, bu iki hâlin iç içe geçtiğini ve birinin diğerini şart koştuğunu gösterir. Nitekim "fenâ içinde bekâ" tabiri, sâlikin kendi vücud-ı mevhûm-ı mecâzisi fâni olduktan sonra Hak ile vuslatının gerçekleştiğini belirtir². Bu, sâlikin zât, sıfat ve fiil bakımından fenâya ulaştığında güzel bir dönüşle bekâya kavuşmasıdır⁷. Bu noktada sâlik artık kendi benliğiyle değil, Hak ile var olur; zâhiren insanlar arasında yaşasa da kalbi dâima ilâhî huzurdadır⁷.