Hakîkat ile Mârifet arasındaki sıra nasıldır?

Tasavvufî sülûk, şerîat, tarîkat, hakîkat ve mârifet olmak üzere dört temel mertebeden oluşur. Bu mertebeler birbiriyle ilişkili ve birbirini tamamlayıcı bir yapı arz eder. Hakîkat, bu sıralamada üçüncü mertebedir ve Hak'ın doğrudan müşâhede edildiği, eşyânın hakîkî yüzünün açıldığı kademeyi ifade eder. Bu mertebede sâlik, Rabb'ini kendinde bulma zorunluluğu hisseder³. Hakîkat, şerîatin tasdîki ve tarîkatin meyvesi olarak kabul edilir. Mârifet ise sülûkun dördüncü ve son mertebesi olup, sâlikin Hak'ı bilfiil tanıma ve vâsıllığın kemâli noktasıdır. Mârifet, ilmin müşâhede ile yaşanmış hâli olup, hakk'el-yakîn ile aynı kademede yer alır. Terzi Baba'ya göre, hakîkatte duygular bilinir ve hâkim olunurken, mârifette kişi duyguyu imha ve ihya edebilir³. Bu mertebeler arasındaki sıra, bir tarîkatın hakîkatsiz atıl kalması, bir hakîkatin de mârifetsiz atıl kalması gibi birbiriyle bağlantılı bir ilerleyişi gösterir¹·². Mârifet, kişinin nefsini bilerek Rabb'ini tanıdığı (Mârifet-i nefs) ve böylece Hak'ı esmâ, sıfât ve zâtıyla idrâk ettiği (Mârifet-i Hak) bir hâldir. Bu dört mertebe, Hakîkat-i Muhammediyye'nin de dört mertebeden biri olarak kabul edildiği bir bağlamda ele alınır⁴.