İrâde ile Meşiyyet aynı kaynaktan mı doğar?

Tasavvufî anlayışa göre, meşiyyet ve irâde, Cenâb-ı Hakk'ın Zât'ının zuhura olan meylini gösteren iki önemli sıfattır. Her ikisi de Zât'ın "aynı" yani özü olarak kabul edilir, çünkü sıfatlar Zât'a ait hallerden ibarettir¹. Bu durum, bir insanın bir şeyi dilediğinde, bu dilemenin o kişinin Zât'ından, Zât'ıyla ve Zât'ında meydana gelmesiyle açıklanır; dolayısıyla dileme, Zât'ın aynıdır².

Bununla birlikte, meşiyyet ve irâde arasında bir mertebe farkı ve işlevsel ayrılık bulunur. Meşiyyet, irâdeden daha evvel ve daha üst bir konumdadır; zira meşiyyet irâdeyi oluşturur ve irâde meşiyyetin murâdıdır³·⁴. Bu, "dileme"nin "istemek"ten önce geldiği ve "istemek"in "dileme"nin bir sonucu olduğu anlamına gelir.

İşlevsel olarak ise meşiyyet, hem var etme (îcâd) hem de yok etme (i'dâm) ile ilişkilidir. Buna karşılık irâde, yalnızca var etmeye (îcâd) taalluk eder¹·². Bu ayrım, var olmayan bir şeyin var edilmesinde meşiyyet ile irâdenin birleştiği ve uyum sağladığı noktayı ortaya koyar³.

Sonuç olarak, meşiyyet ve irâde aynı ilâhî Zât'tan kaynaklanmakla birlikte, aralarında bir öncelik ve işlev farkı vardır. Meşiyyet daha kapsamlı ve öncelikli olup irâdeyi de kapsayan bir dileme halidir. Bu kavramlar, ilâhî ilim, kazâ ve kader ile birlikte, bilinen kader olan sabit ayn'a tâbi olarak işlerler⁵·⁶.