İrâde, Meşiyyet'in neresinde durur?
İrâde, tasavvufî anlayışta Meşiyyet'in tecellî ettiği bir mertebe olarak konumlanır; kulun cüz'î irâdesi, Hakk'ın küllî Meşiyyet'i içinde bir vehimden ibaret olup, âşık-ı ârifin nazarında bu vehimden geçilmiştir. Zira Hakk'ın varlığına nispetle halkın varlığı bir avuç topraktan farksızdır¹. Sâlik, kendi irâdesini değil, Hakk'ın irâdesini gözeterek, O'nun her şeyi kuşatan Meşiyyet'i içinde kendi yerini idrâk etmeye çalışır. Bu idrâk, Ahadiyyet mertebesinde secdenin dahi mümkün olmadığı, Hakk'ın mutlak birliğinin tecellî ettiği bir hâle işaret eder².
Detaylı cevap
Tasavvufta irâde ve Meşiyyet ilişkisi, Hakk'ın mutlak varlığı ve kulun sınırlı varlığı arasındaki farkı anlamakla mümkündür. Âşık-ı ârif, muhabbetten ibaret olan Hakk'ın sıfatını giyerken, zâhid-i âbid korkudan ibaret olan kulun sıfatı içinde çırpınır¹. Bu korku, kulun kendi vücûd ve varlık vehminden kaynaklanır. Âşık ise bu vehimden geçmiştir; zira onun nazarında iki vücûd yoktur, sadece Hakk'ın vücûdu vardır. Zâhidin nazarında ise Hakk'ın ve halkın iki ayrı vücûdu bulunur¹. Bu durumda kulun irâdesi, Hakk'ın Meşiyyet'i karşısında bir hiç mesabesindedir.
Sâlik, kendi irâdesini sorgularken, aslında Hakk'ın Meşiyyet'inin neresinde durduğunu anlamaya çalışır. "İstek bu yoldan gelir; nereden açılacaktır?" diye çırpınmak, kader sırrına vâkıf olamayanın hâlidir³. Gönül sahipleri ise bütün yolların ortasını bulmuş, kendisinden başladığını ve kendisinde bittiğini bildikleri bir noktada dururlar⁴. Bu hâl, Ahadiyyet mertebesinde secdenin dahi mümkün olmadığı, çünkü o mertebede Hakk'ın mutlak birliğinin tecellî ettiği bir idrâke işaret eder². Kulun irâdesi, Hakk'ın Meşiyyet'i içinde eriyip yok olduğunda, gerçek teslimiyet ve ma'rifet hâsıl olur.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10 · s.91“Ya'ni, âşık-ı ârif muhabbetten ibâret olan Hakk'ın sıfatını giymiştir; ve zâhid-i âbid ise korkudan ibâret olan kulun sıfatı içinde çırpınıp durur ve Hakk'a bu ”Oku
- 2Kelime-i Tevhîd · s.178“O zaman düşündüm ki; Beytullah'ın içinde secde nereye yapılır? Dediler ki; "Ahadiyyet temsilcisi olan 13 mertebeli merkez nur sütununun olduğu yerde secde olmaz”Oku
- 3Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13 · s.340“diye o tarafa bu tarafa çırpınıp durur. 4222. Ben, "İstek bu yoldan gelir; nereden açılacaktır?" diye çırpınmam. Ben, "İsteğim mutlaka benim zâhiren takip ettiğ”Oku
- 4Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura · s.59“Gönül sahipleri ise, bütün yolların ortasını bulabilmişlerdir, orada dururlar, bütün yolların kendisinden başladığını, kendisinde bittiğini bilirler. Kâinatın k”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.