İttisâl ile İnfisâl aynı kaynaktan mı doğar?

Tasavvufî anlayışta, varlık âlemindeki her şeyin nihai kaynağı Cenâb-ı Hakk'ın Zat-ı Ahadiyet'idir. Bu Zat'ta zıtlıklar, eşler veya benzerler bulunmaz; her şey birdir¹. Bu sebeple, ittisâl ve infisâl gibi görünüşte zıt olan kavramlar da aynı ilahi kaynaktan neş'et eder. Mesnevî-i Şerîf'te belirtildiği üzere, "Bir konuyu bilmeyen kimse o konu üzerine soru soramaz; aynı şekilde o konuyu bilmeyen kimse de hiçbir cevap veremez. Bu sebeple hem soru hem de cevap ilimden çıkar"². Bu ifade, bilginin ve dolayısıyla varoluşun temelinde yatan birliğe işaret eder.

Aynı eser, bu birliğin somut bir örneğini sunar: "diken ve gül birbirine zıt iken, aynı topraktan ve sudan çıkar"². Bu misal, varlık âlemindeki zıtlıkların, temel bir kaynaktan beslenerek ortaya çıktığını gösterir. İttisâl ve infisâl de bu bağlamda değerlendirilir; her ikisi de Hak'ın tecellîlerinin farklı veçheleridir. "Cenâb-ı Hak bu şehadet âleminde ve arzda her bir cüz'ün bir cüz'e meylini de koyar; her ikisinin birleşmesinden diğer bir şeyi halk etmek halk eder"³. Bu meyil ve birleşme, ittisâli; ayrılık ve farklılaşma ise infisâli temsil eder. Ancak her ikisi de ilahi bir irade ve düzenin neticesidir. İki kişi arasındaki muhabbet veya kinin üçüncü bir şeyi halk etmesi de⁴, zıtlıkların veya farklılaşmaların dahi yeni bir oluşuma yol açtığını ve bu oluşumun kökeninin yine tek bir kaynaktan geldiğini gösterir.