Kabz ile Bast arasındaki sıra nasıldır?

Kabz ve bast, sâlikin kalbine gelen ve sebebi bilinmeyen gaybî vâridlerdir (ilhamlardır). Bu hâller, korku (havf) ve ümit (recâ) mertebelerinden ilerledikten sonra, yani nefs makamından kalp makamına terakki eden ârifin kalbine ait sıfatlardır²·³. Sâlikin kalbi sürekli aynı durumda kalmaz; bazen daralır (kabz), bazen genişler (bast). Bu durum, elin yumulması (kabz) ve açılması (bast) gibi birbirini takip eder; daima yumuk veya daima açık kalmadığı gibi, kabz ve bast hâlleri de geçicidir¹·⁴.

Genel olarak, sâlikin kalbinden neşe veren bast hâli gidip, karanlık gece mesâbesinde bir kabz hâli gelebilir. Bu kabz, sâlikin iyiliğinin sebebidir ve ümitsizliğe düşmemesi gerekir⁵. Kabz hâli, sâlikin kalbinin Hak'tan dolayı sıkıştığı, havf, hüzün ve sıkıntı yaşadığı bir olgunlaşma dönemidir. Bu sıkıntıya sabredildiğinde, bast hâli geri döner. Nitekim bir sûfî, kabz hâlinde cübbesini yırttıktan sonra bast hâline ulaşmıştır⁶.

Ancak bu sıra her zaman düz çizgide ilerlemez. Bazı durumlarda "kabzın içindeki bast" tecellî edebilir; bu, sıkıntının kişiyi Hakk'a yükselttiği bir lütuftur. Tersi olarak, dışarıdan bakıldığında bast tecellîsi gibi görünen bir hâlin içinde "bast içindeki kabz" bulunabilir ki, bunun sonu hüsran ve zorluktur⁷. Bu da gösterir ki, kabz ve bast hâlleri arasındaki ilişki dinamik ve iç içe geçmiş bir yapıya sahiptir; sâlikin manevî yolculuğunda kalbinin derinliklerinde farklı veçhelerde tezahür edebilir.