Kabz ile Bast aynı kaynaktan mı doğar?

Kabz ve bast, tasavvuf yolunda ilerleyen sâlikin kalbinde meydana gelen, birbirinin zıddı gibi görünen ancak birbirini tamamlayan iki hâldir. Kabz, kalbin sıkışması, daralması ve mânevî bir bunalım hissetmesi iken², bast ise kalbin ferahlaması, genişlemesi ve mânevî bir neşe duymasıdır³. Bu iki hâl, sâlikin sülûkunda ritmik olarak birbirini takip eder; tıpkı elin yumulması ve açılması gibi⁴. Kaynaklar, kabz ve bastın ilâhî birer vârid olduğunu, yani Allah tarafından kalbe gelen ilhamlar olduğunu belirtir⁵. Bu vâridlerin sebebi sâlik tarafından bilinemez, zira onlar gaybîdir⁶. Kabz ve bast hâlleri, havf (korku) ve recâ (ümit) mertebesinden daha ileride, kalbe ait sıfatlardandır; havf ve recâ ise nefse ait sıfatlardır⁵. Bu durum, sâlikin nefs makamından kalp makamına terakki etmesiyle idrak edilebilir⁶. Allah'ın kulunu kabz hâline sevk etmesi de, bast hâline döndürmesi de tamamen ilâhî tasarruf altındadır ve kulun kendi iradesiyle bu hâlleri değiştirmesi mümkün değildir¹. Bu hâllerin her ikisi de sâlikin olgunlaşması ve Hakk'a yakınlaşması için birer vesiledir; kabz hâli sâlikin salâhının sebebi olarak görülür ve ümitsizliğe düşülmemesi öğütlenir⁷. Hatta bazı kabz hâlleri, kişiyi Hakk'ın huzuruna yükselten bir lütuf olarak "kabzın içindeki bast" şeklinde yorumlanabilir⁸.