Kabz ile Bast hangi Fass'ta birleşir?

Kabz, lugatte 'sıkışma, kavrama, daralma' anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin kalbinin Hak'tan dolayı sıkıştığı hâli ifade eder. Bu hâlde sâlik havf, hüzün, sıkıntı ve yalnızlık yaşayabilir. Bast ise 'genişlik, açılma, ferahlık' demektir ve sâlikin kalbinin Hak ile genişlediği, şevk, sürûr, ferahlık ve ümit duyduğu hâldir. Bu iki hâl, sâlikin sülûkunda ritmik olarak birbirini takip eden, çift olarak ele alınan durumlardır; biri olmadan diğeri olmaz.

Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde kabz hâli kışa, bast hâli ise yaza benzetilir; kabzın sâlikin salâhının sebebi olduğu ve bu hâlden dolayı ümitsiz olunmaması gerektiği vurgulanır¹. Kabz ve bast, havf ve recâ mertebelerinden ilerledikten sonra kulda meydana gelen hâllerdir. Havf ve recâ nefse ait sıfatlar iken, kabz ve bast kalbe ait sıfatlardır ve ârifin kalbine sebebi bilinmeyen gaybî bir vârid (ilâhî ilham) olarak gelirler¹. Sâlik, nefis makamından kalp makamına terakki etmedikçe kabz ve bastın ne olduğunu idrak edemez². Bu hâller geçicidir³. Kabz hâli, sâliği olgunlaştıran bir vesile olarak görülür; onu sabra alıştırır ve farzlara sıkı sarılmaya yöneltir. Bast hâli ise şükürle muhafaza edilmeli, gevşekliğe düşülmemelidir, zira basttaki gevşeklik kabzdaki sıkıntıdan daha zararlı olabilir.