Kutub ile Gavs aynı kaynaktan mı doğar?

Tasavvufî anlayışa göre, Kutub ve Gavs, ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin en üst mertebesini ifade eden iki farklı isimlendirmedir. Bu iki kavram, aynı velînin farklı veçhelerini tanımlar. Kutub, "eksen, mihver, dönüş noktası" anlamına gelir ve zamanın mânevî mihveri olan velîye verilen isimdir¹. O, âlemin mânevî merkezidir ve Hak Teâlâ kâinatı onun vasıtasıyla idare eder; onun yokluğunda kâinatın esmâî tecellîsi düzensizleşir. Gavs ise "yardım, imdâd, kurtarıcı" demektir ve kutbiyyetin işlevsel, yani yardım edici vechesini temsil eder. Bu nedenle, aynı zât hem kutb hem de gavs olabilir; sâlik kutb'a "âleminin merkezindedir" diye yaklaşırken, gavs'a "yardım edicidir" diye teveccüh eder. Nitekim, Abdürrezzak el-Kaşânî, kutub derecesine ulaşan veliye, kendisinden yardım istendiği için gavs denildiğini belirtir². Her zamanda yeryüzünde sadece bir kutb bulunur ve bu kutb aynı zamanda "gavs-ı a'zam" (en büyük yardımcı) ve "kutbu'l-aktâb" (kutbların kutbu) isimleriyle de anılır. Bu durum, Kutub ve Gavs'ın aynı mânevî makamın farklı yönlerini ifade ettiğini, dolayısıyla aynı kaynaktan, yani en yüce velâyet makamından neşet ettiğini gösterir³. Bazı kaynaklarda Gavs'ın Kutub'dan daha üstün olduğu ve Kutub'un onun yardımcısı olduğu belirtilse de⁴·⁵, klasik tasnifte bu iki kavramın eş anlamlı kullanıldığı ve aynı velînin farklı niteliklerini vurguladığı genel kabuldür.