Mârifet ve Hikmet hangi noktada ayrışır?

Mârifet ve hikmet, tasavvufî sülûkun farklı mertebelerinde zuhûr eden, ancak birbirini tamamlayan iki önemli kavramdır. Hikmet, lugat anlamıyla "doğru hüküm, sağlam bilgi" olup, tasavvufta Allah'ın "el-Hakîm" isminin kâinattaki tezahürü ve sâlikin bu sıfata ayna olma mertebesidir. Bu, eşyanın bir nizam ve gâye üzere yaratıldığını idrâk etme (akâidî hikmet), insanın söz ve davranışlarını yerli yerine koyması (ahlâkî hikmet) ve eşyanın ardındaki ilâhî gâye ve illeti bilme (ilmî hikmet) gibi kademelerde kendini gösterir. Hikmet, bilginin tahkik edilmiş hâli olup, bilmekten ziyade bildiğini yerine koymaktır. Örneğin, Lokman'ın oğluna nasihatleri ahlâkî hikmetin klasik metnidir.

Mârifet ise, "tanıma, ilim, irfân" anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin Hakk'ı bilfiil tanıma mertebesidir. Sülûkun şerîat-tarîkat-hakîkat-mârifet sıralamasının kemâl noktasıdır. "Kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" hadîsi mârifetin temel mesnedidir. Mârifet, ilimden farklı olarak, bilginin müşâhede ile yaşanmış hâlidir; âlim bilirken, ârif şâhid olur. Bu, Hakk'el-yakîn mertebesiyle aynı kademede olup, sâlikin Hakk'ı bilfiil yaşaması anlamına gelir. Mârifet, nefs-i kâmile mertebelerinde zuhûr eder ve insân-ı kâmilin kalbinden kaynayan bir çeşme gibi, dinleyenleri derinden etkiler¹.

Ayrışma noktası, hikmetin daha çok ilâhî düzeni ve eşyanın hakikatini anlama ve bu bilgiyi doğru kullanma üzerine odaklanması; mârifetin ise bu bilginin ötesinde, Hakk ile doğrudan bir vuslat ve yaşantı hâli olmasıdır. Hikmet, "niçin" sorusuna cevap ararken, mârifet Hakk'ı esmâ, sıfât ve zâtıyla bilfiil tanıma ve O'nunla bir olma hâlidir. Bir insân-ı kâmil, hem mârifet hem de hikmet güneşidir². Ancak hikmet, ilâhî bilgelik ve her şeyin yerli yerine konulması iken³, mârifet Hakk'ı bilfiil tanıma ve O'nunla yaşanan bir hâldir.