Mârifet ve Hikmet'i karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?
Mârifet ve hikmeti birbirine karıştırmak, sâlikin Hakk'a ulaşma yolculuğunda (seyr-i sülûk) önemli bir hataya yol açar; zira hikmet, eşyayı yerli yerine koyma ve ilmin tahkik edilmiş hâli iken, mârifet Hakk'ı bilfiil tanıma ve müşâhede ile yaşanan bilgidir. Bu karışıklık, özellikle "Hakîm" isminin tecellîlerini yanlış anlamaya ve hayal ile vehimden gelen düşünceleri gerçek sanmaya neden olabilir¹. Gerçek bir irfan eğitimi alınmadığında, kalbe gelen her şeyin hikmetten değil, vehimden kaynaklandığı zannedilerek sapık fikirlere düşme tehlikesi doğar². Bu durum, sâlikin ilim ve hikmet silahını bırakıp nefsin hatalarına ve dünyanın lezzetlerine dalmasına³ ve dolayısıyla mârifetullah'a ulaşma gayesinden uzaklaşmasına sebep olur.
Detaylı cevap
Hikmet ve mârifet arasındaki ayrımı göz ardı etmek, tasavvuf yolcusu için ciddi yanılgılar doğurabilir. Hikmet, Allah'ın "el-Hakîm" isminin bir tezahürü olarak âlemdeki her şeyin bir nizam ve gaye üzere halk edilmiş olmasını idrak etmeyi ve insanın söz ve davranışlarını yerli yerine koymasını ifade eder. Bu, ilmin tahkik edilmiş hâli olup, bilmekten ziyade bildiğini yerine koymaktır. Mârifet ise, sülûkun kemâl noktası olan, Hakk'ı bilfiil tanıma ve müşâhede ile yaşanmış bilgi mertebesidir. İlim öğrenilen bilgi iken, mârifet yaşanan bilgidir; âlim bilir, ârif şahit olur. Bu iki kavramın karıştırılması, özellikle "Hakîm" isminin tecellîlerini yanlış yorumlamaya yol açar. Allah bir kuluna bir şeyi açmayı murat ettiğinde, bu açılım "Hakîm" isminin hakimiyeti altında ve hikmetiyle birlikte gönle gelir. Ancak bu açılımın oluşması için kulun çabası ve o sahalarda dolaşması gerekir¹. Eğer kalbe ve gönle gelen her şey bu yoldan değil de hayal ve vehim yönünden gelirse, bu durum insanı sapık fikirlere götürme ihtimali taşır². Bu tehlikeden kurtulmanın tek yolu, gerçek bir "İrfan" eğitimi almaktır¹. Zira mârifet, sâlikin ilâhî ilim denizine doğru Hakk yolculuğu edip Allah'ı bilme (mârifet) kazanmasıyla mümkün olur⁴. Hikmet ve mârifeti ayırt edememek, sâlikin ilim ve hikmet silahını bırakıp nefsin hatalarına ve dünyanın lezzetlerine dalmasına neden olabilir³. Oysa mârifet ehli, Hakk'tan başka hiçbir şey görmez ve her şeyi merkezinde görür⁵. Bu ayrım, sülûkun şerîat-tarîkat-hakîkat-mârifet mertebeleri içinde doğru bir ilerleme için elzemdir⁶.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Altı Peygamber (Cilt 3) · s.38““Hakîm” isminin sahibi olan Allah (c.c.) kuluna bir şeyi açmayı murat ettiği zaman bu ismin hakimiyyet-i altında ve kontrolunda o kuluna hikmetiyle birlikte gön”Oku
- 2En'âm Sûresi · s.114““Hakîm” isminin sahibi olan Allah (c.c.) kuluna bir şeyi açmayı murat ettiği zaman bu ismin hakimiyyet-i altında ve kontrolunda o kuluna hikmetiyle birlikte gön”Oku
- 3Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6 · s.1699“Yine ilahi nur ile aydınlanmış olan doğru yoldan kaçarsın ve o ilim ve hikmet silahını bırakıp nefsin hatalarına ve dünyanın lezzetlerine dalarsın. Yine ilahi n”Oku
- 4Kelime-i Nûhiyye · s.446“Şu halde o, bütün hataların başıdır; ve bundan kurtulmak, ancak ilâhî ilim denizine doğru Hakk Yolculuğu edip marifet kazanmakla mümkün olur. Bütün şerlerin ve ”Oku
- 5Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye · s.69“Bu yolda başkalarının hatalarını görmeden kendi hatalarımızı görmeli ki bundan dolayı kendi hatalarımızla yüzleşmek gerekir, diyor. Hakikat ve marifet makamları”Oku
- 6Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) · s.129“Hatalar yapıyor ben de tedirgin oluyorum. Acemi şöför arkadaş kendisinde bulunan daha henüz gerçek yol halini idrak edemeyen yardımcı aklıdır. T.B. 4 şeritli dü”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.