Mârifet ve Keşf hangi noktada ayrışır?

Keşf, tasavvufta sâlikin manevi perdelerin kalkmasıyla gayb âlemine ait bilgileri veya Hak'tan gelen idrâkleri doğrudan almasıdır. Bu durum, sâlikin Allah'ın nuruyla bakması veya kudsî hadîste belirtildiği gibi Allah'ın gören gözü, işiten kulağı olması hâliyle ilişkilidir. Keşf, genel bir terim olup, mükâşefe ise ondan daha 'açılmış' olanı, doğrudan idrâkin gerçekleşmesidir. Keşf-i muhayyel gibi yorum gerektiren rüyalar veya keşf-i mücerret gibi doğrudan idrâkler şeklinde tezahür edebilir². Mârifet ise, sülûkun şerîat, tarîkat, hakîkat aşamalarından sonra gelen kemâl noktasıdır. "Kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" hadîsi mârifetin temel mesnedidir. Mârifet, ilimden farklı olarak, öğrenilen bilginin ötesinde, yaşanan ve müşâhede edilen bilgidir; âlim bilirken, ârif şâhid olur. Aklî idrâkin ötesinde bir yol olan mârifet, işlerin hakikatlerini olduğu gibi keşfetmektir¹·³. Keşf, mârifete ulaşmada bir basamak veya ön koşul olabilir; zira mârifet yolu, işlerin hakikatlerini keşfetmeyi içerir¹. Ancak mârifet, keşfin sağladığı bilgiyi bilfiil yaşama ve Hak'kı esmâ, sıfât ve zâtıyla tanıma mertebesidir. Bu nedenle keşf, bir açılma ve görme hâli iken, mârifet bu açılmanın ve görmenin sonucunda elde edilen derinlemesine tanıma ve yaşama hâlidir.