Mücâhede ve Müşâhede'yi karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Mücâhede, tasavvufî sülûkun omurgasını oluşturan, sâlikin kendi nefsiyle yaptığı sürekli bir iç savaştır⁴·⁵. Bu mücadele, nefsin alçak isteklerine karşı kalbî bir çaba olup, tasavvufta "cihâd-ı ekber" olarak adlandırılır. Mücâhedenin temel amacı, sâlikin kalbini kötü huylardan, vesveselerden ve mâsivâdan temizleyerek Hakk'ın tecellîlerine hazır hale getirmektir. Bu süreç, az yeme, az uyuma, az konuşma gibi fizikî riyazatlarla başlayıp, kibir, hased, hırs gibi ahlâkî kötü huylarla mücadele ve kalbî temizliğe kadar uzanır. Mücâhede, aynı zamanda sâlikin kendi "vücud iddiâsı"na karşı verdiği bir mücadeledir ve fenâ mertebesine açılır.

Müşâhede ise, mücâhedenin meyvesi olarak ortaya çıkan, sâlikin Hakk'ı kalp gözüyle görmesi, O'nun esmâ ve sıfâtının doğrudan tezâhürlerine şâhid olması mertebesidir. Bu, "ayne'l-yakîn" mertebesiyle bağlantılı olup, sâlikin artık sadece bilgiyle değil, doğrudan görerek idrak etmesidir. Müşâhede, fiillerin, sıfatların ve hatta Zât'ın tecellîlerini görmeyi içerir; bu mertebede eşyâ saydamlaşır ve olaylar Hakk'ın bir hareketinin parçası olarak anlam kazanır.

Mücâhede ve müşâhedeyi karıştırmak veya mücâhedesiz müşâhede beklemek, tasavvuf yolunda ciddi bir yanılgıdır. Zira mücâhede, müşâhedenin kapılarını açan anahtardır ("el-mücâhede teftah ebvâbe'l-müşâhede"). Mücâhede olmadan elde edilen bir müşâhede, hakiki ve kalıcı olmaz; bu durum, sâlikin yolda kalmasına ve irfânî ilerlemesinin durmasına neden olur³. Hak yolunun âşıkları için önemli olan, dünya süslerini atmak değil, onların sevgisini kalpten atmaktır ki bu da ancak mücâhede ile mümkündür⁶. Mücâhede, Hakk muhabbeti ve ilmi için gösterilen gayret ve çalışmadır; bu çaba olmadan müşâhedeye ulaşılamaz⁷.