Müşâhede, Mükâşefe'nin neresinde durur?

Müşâhede, sâlikin Hak'kı kalp gözüyle görmesi ve O'nun esmâ ve sıfatlarının doğrudan tezâhürlerine şâhid olması mertebesidir. Bu hâl, tasavvuf bilgisinin zirvesi olarak kabul edilir ve aynî tecrübe ile tanımayı ifade eder¹. Müşâhede, "ihsân" hadîsinde geçen "Allah'ı görüyormuşsun gibi ibâdet etmen" ifadesiyle mesned bulur. Sâlik, mücâhede neticesinde müşâhedeye ulaşır ve bu sayede idrâki ile şuuru açılır². Müşâhede ehli olan kişi, artık "görüyordur" ve bu görme hâli, eksik ve kusur dünyasında yaşayıp tamamlamaya çalışanlardan farklıdır³.

Mükâşefe ise, "perde açılması, gizliliğin kalkması" anlamına gelir ve sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklere verilen isimdir. Bu, mücâhedenin bir meyvesidir; sâlik tezkiyeyi kemâle erdirdiğinde Hak ona perdeleri kaldırır. Mükâşefe, sûrî (gayb âlemine ait sûretleri görme), mânevî (sûret yok, mânâ var, ilm-i ledünnî), zâtî (Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsi) ve sır (sâlikin kendi sırrını idrâk etmesi) olmak üzere dört türde tezâhür eder.

Müşâhede, mükâşefenin bir alt kümesi veya neticesi olarak konumlandırılabilir. Mükâşefe genel olarak perdelerin kalkması ve idrâkin açılması iken, müşâhede bu açılan idrâk ile Hak'kın doğrudan görülmesi ve şâhid olunmasıdır. Yani, mükâşefe bir kapının açılması ise, müşâhede o kapıdan içeriye bakmak ve içeridekini görmektir. Müşâhede, "ayne'l-yakîn" mertebesiyle ilişkilidir; sâlikin kalp gözüyle Hak'kı görmesi bu mertebede gerçekleşir. Kâmil insân, nazarını nereye çevirirse Hak'kı müşâhede eder; bu, onun hayata ve çevreye irfânî yönden bakışının bir sonucudur⁴. Bu durum, "Nereye bakarsan Allah'ın vechi karşındadır" (Bakara, 2/115) âyetinin tecellîsidir⁵·⁴. Dolayısıyla, mükâşefe genel bir idrâk açılımı iken, müşâhede bu açılımın görsel ve şâhidiyet mertebesidir.