Müşâhede ve Mükâşefe'yi karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Müşâhede, sâlikin Hak'ı kalp gözüyle görmesi, O'nun esmâ ve sıfatlarının doğrudan tezâhürlerine şâhid olması mertebesidir. Bu, "eşhedü" kelimesiyle mânâsını bulan bir "şâhit olma" olgusudur¹·²·³·⁴. Müşâhede, mârifet ile fenâ arasındaki kademedir; sâlik artık "biliyor" değil, "görüyor"dur. Bu mertebede kul, fiilin vukuundan önce Hakk'ın iradesini müşâhede eder⁵. Müşâhede, "ayne'l-yakîn" mertebesiyle bağlantılıdır; yani gözle gören seviyedeki yakîndir. Canlı cansız her şeyi Allah'la müşâhede eden, hiçbir şeyi Allah'tan gayrı görmeyen kişi, marifet makamına gelmiş bir velîdir⁶.

Mükâşefe ise "perde açılması, gizliliğin kalkması" demektir. Sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklere verilen isimdir. Bu, mücâhedenin meyvesidir; sâlik tezkiyeyi kemâle erdirdiğinde Hak ona perdeleri kaldırır. Mükâşefe, sûretli veya sûretsiz olabilir; sûretli olanlar âlem-i misâlde gerçekleşirken, sûretsiz olanlar mânâların kalbe inmesi, yani ilm-i ledünnînin mahalli olarak tezâhür eder. Mükâşefe ile keşf arasında bir fark vardır; keşf genel bir alan açılması iken, mükâşefe daha doğrudan bir idrâktir.

Bu iki kavramı karıştırmak, sâlikin manevî yolculuğunda ilerlemesini sekteye uğratabilir. Örneğin, bir sâlik henüz mükâşefe mertebesinde iken, yani Hak'tan gelen doğrudan idrâkleri alırken, bunu müşâhede zannedebilir. Oysa müşâhede, daha ileri bir mertebe olup, Hak'kı kalp gözüyle doğrudan görme hâlidir. Bu karışıklık, sâlikin kendi hâlini yanlış değerlendirmesine, manevî yolculuğunda atması gereken adımları şaşırmasına ve Hak ile olan ilişkisinin gerçek mahiyetini idrâk edememesine yol açabilir. Zira müşâhede "görmek" iken, mükâşefe "bilmek"tir; biri bilginin ötesinde bir idrâk, diğeri ise bilginin doğrudan kalbe inmesidir.