Sâlik Cem'i Fark'tan nasıl ayırt eder?

Tasavvufî sülûkta sâlikin idrâk mertebeleri "Fark-Cem-Cem'-i Fark" silsilesiyle açıklanır. Başlangıçta sâlik, Fark makâmındadır; bu mertebede her şeyi ayrı ayrı görür: 'şu Hak, şu kul, şu dünyâ, şu âhiret'. Bu, kesretin (çokluğun) algılandığı hâldir. Sâlikin bu makâmda ubudiyetini "İyyâke na'budu" (ancak Sana ibadet ederiz) ifadesiyle ortaya koyduğu belirtilir¹.

Sülûk ilerledikçe sâlik, Cem makâmına ulaşır. Bu makâmda, kesretin ardındaki vahdeti görmeye başlar; yani 'her şeyin aslında Hak'ın tecellîsi' olduğunu idrâk eder. Bu, sâlikin bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplaması, kesretten vahdete ulaşmasıdır. Cem makâmı, sâlikin nefs-i emmârenin pasif itaatinden çıkarak nefs-i levvâme mertebesine geçişiyle başlayan içsel bir uyanışın ve mücâhedenin sonucudur. Nefs-i levvâme, sâlikin günahlarını kınadığı, pişmanlık duyduğu ve tevbeye yöneldiği, iç çatışmanın başladığı mertebedir. Bu mertebede sâlik, riyâzet ve mücâhede hamamına girerek nefsinin enâniyet elbisesini soyunur ve âşık-ı vehim ile âşık-ı Hakk'ı ayırt etme kabiliyetini kazanır².

Cem makâmının temel özelliği, sâlikin kendi fiillerinin müstakil olmadığını, fâilin Hak olduğunu görmesiyle başlayan fenâ-yı ef'âl mertebesine yakın olmasıdır. Bu idrâk, "lâ fâile illâllâh" (Hak'tan başka fâil yoktur) müşâhedesiyle somutlaşır. Bu süreçte sâlik, kendi varlık iddiâsından soyunarak, varlığın Hak'a âit olduğunu ayân eder. Cem makâmı, fenâ fillâh'a yakın bir hâldir.

Sâlikin bu makâmda kazandığı temyiz kabiliyetiyle "iyi" gibi görünen kötü ile kötü gibi görünen "iyi"yi ayırt etmesi, hatta kötülüğün bizatihi olmadığını idrâk etmesi sağlanır³. Bu sayede, ârif olmayanların vahdet-i vücûdu inkâr etmelerinin aksine, ârif olanlar ayırt edilemezliği bilerek bu hakikati tasdik ederler⁴. Nihayetinde, sâlikin sülûku "cem'-i fark" veya "fark fî'l-cem'" makâmına ulaşır ki, bu makâmda vahdet kesretle birlikte görülür; yani 'Hak hem birdir hem çoktur' idrâki hâsıl olur⁵.