Sâlik Esmâ'yı Sıfât'tan nasıl ayırt eder?

Sâlikin Esmâ ile Sıfât arasındaki farkı idrâk etmesi, tasavvufî yolculuğun önemli bir aşamasıdır. Esmâ'ül Hüsnâ, "en güzel isimler" anlamına gelir ve A'râf 180'deki ayetle Allah'a ait olduğu ve O'na bu isimlerle dua edilmesi gerektiği belirtilir. Tasavvufta Esmâ, Hak'ın zâtının bilinme yolları ve sâlikin Hak'a teveccüh kapılarıdır; her isim bir tecellî mertebesi ve bir "rab"dır. Bu isimler, zikrî, ahlâkî, mârifet ve zâtî olmak üzere dört kademede ele alınır. Zâtî esmâ mertebesinde sâlik, her ismin sahibinin tek bir Hak olduğunu idrâk eder ve esmâlar onun gözünde "tek Hak'ın çoklu vechelerine" dönüşür.

Sıfât-ı Subûtiyye ise "sâbit, ezelî olan sıfatlar" demektir ve Hak'ın bizzat var olduğu kabul edilen olumlu sıfatlarıdır. Bunlar, hayât, ilim, irâde, kudret, sem', basar, kelâm ve tekvîn olmak üzere sekiz tanedir. Bu sıfatlar, ispatla bildirilir ve Hak'ın ezelî, ebedî ve kendinden olan vasıflarını ifade eder. Örneğin, Hayât sıfatı Hak'ın diri olmasını, İlim sıfatı ise her şeyi bilmesini ifade eder.

Sâlik, bu ayrımı yapabilmek için öncelikle nefs mertebelerini aşmalı ve riyâzet ile mücâhede hamamına girmelidir. Nefsin enâniyet elbisesini soyunarak, âşık-ı vehim ile âşık-ı Hakk'ı ayırt etme kabiliyetini kazanır³. Bu süreçte, mürşidin himmetiyle levvâme nefsi kesilirse, yerine mülhime nefis dirilir ve sâlike bazı bilgiler gelmeye başlar. Ancak bu mertebede nefsânî ve şeytânî bilgileri Rahmânî ve meleki bilgilerden ayırt etmek büyük önem taşır⁴.

Tevhid-i Sıfat mertebesinde, sâlik "fena fillah" makamına ulaşır ve sıfatların birliğini idrâk eder⁵. Bu idrâk, Hakk'ın isimlerinin tecellî yerleri olan kullar arasında ayırt etmenin gerçekleşmesine yol açar⁶. Sâlikin irfan mektebinde kazandığı temyiz kabiliyeti, "iyi" gibi görünen kötü ile kötü gibi görünen "iyi"yi ayırt etmesini sağlar ve kötülüğün bizatihi olmadığını idrâk eder². Bu sayede, Hakikat zevkiyle tat alan ve Hakikat nuruyla aydınlanan sâlik, doğru ile yalanı ayırt etme ve hakikate aykırı sözleri fark etme gücüne sahip olur⁷.