Sâlik İhlâs'ı Sıdk'tan nasıl ayırt eder?

İhlâs, tasavvufta amellerin yalnızca Allah rızası için yapılması ve O'na hiçbir şeyi ortak koşulmaması hâlidir. Bu, samediyyet kavramıyla yakından ilişkilidir; zira samediyyet, Hak'ın kimseye muhtaç olmaması ve her şeyin O'na muhtaç olması vechesidir. İhlâs Sûresi'nin ikinci ayetindeki "Allâhu's-samed" ifadesi, bu ihtiyâçsızlık ve tek merci olma durumunu vurgular. Sâlikin sülûku, Hak'a muhtaç olduğu ve Hak'ın hiç kimseye muhtaç olmadığı bilincinin tahkiki olan samediyyetin idrâkine doğrudur. Bu idrâk, ihlâsın temelini oluşturur.

Sıdk ise, Hak ile olan ahde vefa, sözde ve fiilde doğruluktur. Bu, sâlikin Hakikat'e olan bağlılığının ve içsel dürüstlüğünün bir göstergesidir. İhlâs, kalbin niyetini ve arınmışlığını ifade ederken, Sıdk bu niyetin dışa vurumu ve Hakikat'e uygunluktur. Sâlik, riyâzet ve mücâhede yoluyla nefsini tezkiye ettiğinde, "âşık-ı vehm ile âşık-ı Hakk'ı" ayırt edebilir¹. Bu ayırt etme kabiliyeti, ihlâslı bir niyetle yapılan amelleri, gösteriş veya başka bir beklentiyle yapılanlardan ayırmasına yardımcı olur.

Temyiz kabiliyeti, sâlikin yolculuğunda kazandığı önemli bir özelliktir. Bu kabiliyet sayesinde "iyi" gibi görünen kötü ile "kötü" gibi görünen iyiyi ayırt edebilir². Bu, özellikle mülhime nefis mertebesinde önem kazanır; zira bu mertebede Rahmânî ve meleki kanaldan gelen bilgilerle nefsânî ve şeytânî bilgiler birbirine karışabilir. Sâlikin mürşidinin himmetiyle bu bilgileri ayırt edebilmesi, onu helâkten korur³. İhlâs ve Sıdk arasındaki ayrım da bu temyiz kabiliyetiyle mümkün olur; ihlâsın kalpteki samimiyetini, sıdkın ise bu samimiyetin dışa yansıyan doğruluğunu idrâk etmek, sâlikin mânevî ilerlemesi için elzemdir.