Sâlik İttisâl'ı İnfisâl'dan nasıl ayırt eder?

Sâlikin ittisâl ve infisâl hallerini ayırt etmesi, tasavvufî sülûkun temel hedeflerinden biridir ve bu, bir dizi içsel ve dışsal süreçle gerçekleşir. Öncelikle, sâlikin temyiz kabiliyetini geliştirmesi esastır. Bu kabiliyet, mücâhede ve riyâzet yoluyla kazanılır; riyâzet ve mücâhede hamamına girmeyenler, vehmî aşk ile Hak aşkını ayırt edemezler³. Temyiz kabiliyeti sayesinde sâlik, "iyi" gibi görünen kötü ile "kötü" gibi görünen iyiyi ayırt edebilir ve bizatihi kötülüğün olmadığını idrâk edebilir⁶.

Bu ayırt etme yeteneği, sâlikin kalbinin Hakikat zevkiyle tat alması ve Hakikat nuruyla aydınlanmasıyla güçlenir. Böylece sâlik, hükmünde doğru ile yalanı fark edebilir ve tarafgirlerin hakikate aykırı sözlerini ayırt etmeye muktedir olur¹. Aklın ve idrâkin canlı kalması da bu süreçte önemlidir; zira akıl ve idrâk cedveli kurumuş bir kimse, öfke, sabır, açlık, tokluk gibi vicdanî emirleri idrâk edemez².

Sâlikin nefs mertebelerindeki ilerleyişi de ayırt etme kabiliyetini etkiler. Özellikle levvâme nefsin kesilmesiyle mülhime nefsin dirilmesiyle bazı bilgiler gelmeye başlar. Ancak bu aşamada Rahmânî ve melekî kanaldan gelen bilgilerle nefsânî ve şeytânî bilgileri ayırt etmek büyük önem taşır. Eğer sâlik bu bilgileri ayırt edemezse helâke sürüklenebilir⁴. Bu noktada mürşidin himmeti ve rehberliği hayati bir rol oynar⁴. Gerçek irfan sahipleri, dışından hâdi kimliğine bürünmüş, içinde iblisin rol yaptığı tuzak zuhuratlarını anlayıp ortaya çıkarabilirler; aksi halde bu tür yanılgıları ayırt etmek çok zordur⁵.

Ayrıca, sâlikin sükûtunun derinleşmesi ve lâfın azalmasıyla dil ile gönül arasındaki farkı ayırt etmesi, halkın Hakk'a, Hakk'ın da halka hicâb olmamasını sağlar. Bu mertebede cezbe yoluyla başkalarını tasarruf edebilme ve irşat yeteneği ortaya çıkar⁷. Gazaba düşüldüğünde ise sâlikin kendini ona teslim etmekten sakınması, gazabın hükmünü verip ona hâkim olabilmesi, bâtın nurundan mahrum kalmaması için önemlidir⁷. Son olarak, vahdet-i vücûd gibi derin meselelerde ârif olmayanların ayırt edilemezliği bilmedikleri için inkâr etmeleri, Rablık ve kulluk makamlarının ayırt edilmesini gerektirir; zira ârifin ilmi ve cahilin cehli ayırt etmeyi zorunlu kılar⁸.