Sâlik Kutub'u Gavs'tan nasıl ayırt eder?

Tasavvufî hiyerarşide ricâlü'l-gaybın en üst basamağında yer alan kutb ve gavs, aynı zâtın farklı işlevlerini ifade eder. Kutb, âlemin manevî ekseni ve mihveri olup, onun nazarı altında kâinatın nizamı devam eder. Gavs ise, bu kutbun "yardım edici" veçhesidir; Hak Teâlâ'nın kâinatı vasıtalı olarak idare etmesinde en üst halkayı teşkil eder. Bu sebeple, sâlikin bu iki kavramı birbirinden ayırması değil, aynı hakikatin farklı tezahürleri olarak idrak etmesi beklenir. Gavs'ın marifeti, eski ve yeni işleri, yoklukları ve varlıkları, imkânsızları ve mümkünleri, hakikatlerinde ve aynlarında (varlıklarının özlerinde) oldukları gibi idrak etme kabiliyetini içerir². Bu idrak, sâlikin sülûkünde derinleşmesiyle ve Hak ile olan nisbetinin terakki etmesiyle mümkün olur. Nihayet öyle bir mertebeye erişilir ki, dil ile gönül arasındaki fark ayırt edilir ve halk Hakk'a, Hakk da halka perde olmaz³. Bu makamda sâlik, cezbe yoluyla başkalarını tasarruf edebilir ve irşat vazifesini üstlenebilir³. Ancak bu makamların ve tecellilerin doğru bir şekilde ayırt edilmesi, ancak gerçek irfan sahiplerinin temyiz kabiliyetiyle mümkündür¹·⁴. Zira nefsanî ve şeytanî bilgilerle Rahmanî ve meleki bilgiler arasındaki farkı ayırt edemeyen sâlik, helake sürüklenebilir; bu noktada mürşidin rehberliği elzemdir⁵. Arif olmayanlar, vahdet-i vücûd gibi derin meseleleri ayırt edemedikleri için inkâr edebilirler; bu da Rablık ve kulluk makamlarının ayırt edilmesini gerektirir⁶. Dolayısıyla, sâlikin görevi, kutb ve gavs arasındaki işlevsel farkı idrak etmek ve bu makamların hakikatini irfan ehlinin rehberliğinde kavramaktır.