Sâlik Mârifet'i Keşf'ten nasıl ayırt eder?

Sâlik, mârifet ile keşf arasındaki temel farkı, mârifetin sülûkun nihai hedefi ve Hak'ı bilfiil tanıma hâli olmasıyla kavrar. Mârifet, şerîat, tarîkat ve hakîkat mertebelerini aşarak ulaşılan, Hak'ın doğrudan müşâhedesinin ötesinde, O'nu bilfiil yaşayarak tanıma makamıdır. Bu, ilm-i ledünnînin yaşanmış hâli olup, sâlikin artık sadece bilen veya gören değil, bilfiil yaşayan bir ârif olduğu mertebedir. Mârifet, hakk'el-yakîn ile aynı kademede yer alır ve sâlikin kendi nefsini, Hak'ı esmâ ve sıfâtıyla ve âlemi Hak ile irtibatlı olarak tanıdığı mârifet-i tâm'ı ifade eder.

Keşf ise, lugatte 'açma, perde kaldırma' anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin kalbine gayb âleminden veya Hak'tan inen doğrudan idrâklerin genel adıdır. Keşf, mükâşefenin genel karşılığı olup, bir alanın açılmasını ifade ederken, mükâşefe bu açılan alandan gelen doğrudan idrâklerin gerçekleşmesidir. Keşf, kabir hâllerinin, başkalarının iç hâllerinin (ferâset), gayb âleminin (rüyâ-yı sâdıka) veya Hak'ın esmâ ve sıfât tezâhürlerinin görülmesi gibi farklı türlerde tezahür edebilir. Ancak bu idrâkler, mârifetin bilfiil tanıma ve vâsıllık hâlinden farklı olarak, daha çok gaybî bilgilere erişim veya belirli hakikatlerin müşâhedesi şeklinde ortaya çıkar. Sâlikin bu idrâkleri doğru bir şekilde ayırt edebilmesi için tezkiye, mücâhede, mürşidin teveccühü ve şerîate sıkı bağlılık gibi şartlara riayet etmesi elzemdir. Zira nefsânî ve şeytânî bilgilerle Rahmânî ve melekî kanaldan gelen bilgileri ayırt etmek, mürşidin rehberliği olmadan zor ve tehlikelidir¹. Gerçek irfan sahipleri, bu tür zuhuratları ayırt edebilirken, diğerleri sahte zuhuratları hakikat zannedebilir².