Sâlik Mücâhede'yi Müşâhede'den nasıl ayırt eder?

Mücâhede, sâlikin kendi nefsiyle giriştiği bir mücadele ve çabalama sürecidir. Bu süreç, tasavvuf disiplininin omurgasını oluşturur ve "büyük cihâd" olarak adlandırılan nefsin alçak isteklerine karşı kalbî mücadeleyi içerir. Sâlik, bu merhalede fizikî riyazatlarla (az yeme, az uyuma, az konuşma, halvet) ve ahlâkî mücâhedeyle (kibir, hased, hırs, riyâ gibi kötü huylarla mücadele) nefsinin enaniyet elbisesini soyar¹. Mücâhede, sâlikin irfan mektebinde perdeleri açma isteğiyle başlar ve bu açma celâl iledir; bu sayede sâlik, temyiz kabiliyeti kazanarak "iyi" gibi görünen kötü ile "kötü" gibi görünen iyiyi ayırt edebilir².

Müşâhede ise, mücâhedenin meyvesi olarak ortaya çıkan, sâlikin kalp gözüyle Hak'kı görmesi, O'nun esmâ ve sıfâtının doğrudan tezahürlerine şahit olması mertebesidir. Bu, "ayne'l-yakîn" mertebesiyle bağlantılı olup, sâlikin artık "biliyor" değil, "görüyor" olduğu bir haldir. Müşâhede-i fiil ile sâlik bütün fiillerin Hak'tan zuhur ettiğini görürken, müşâhede-i sıfât ile Hak'kın sıfatlarının kendisinde ve kâinatta tecellilerini idrak eder. En derin müşâhede olan müşâhede-i zât ise, Hak'kın zâtının kendi mahalliyetinde tezahürünü görmektir. Müşâhedenin alametleri arasında eşyanın saydam görünmesi ve olayların Hak'kın bir hareketinin parçası olarak anlam kazanması yer alır. Mücâhede, müşâhedenin kapılarını açarken, müşâhede bu kapılardan girilerek elde edilen bir idrak ve görme halidir.