Sâlik Müşâhede'yi Mükâşefe'den nasıl ayırt eder?

Müşâhede ve mükâşefe, sâlikin tasavvuf yolculuğunda ulaştığı farklı idrâk mertebeleridir. Müşâhede, sâlikin kalp gözüyle Hak'ı görmesi ve O'nun esmâ ve sıfatlarının doğrudan tezâhürlerine şâhid olması halidir. Bu, Cibrîl hadîsindeki "Allah'ı görüyormuşsun gibi ibâdet etmen" şeklindeki ihsân tanımının mesnedidir. Müşâhede, mârifetin somut bir tezâhürü ve fenânın eşiği olarak kabul edilir; sâlik bu mertebede artık sadece bilmekle kalmaz, aynı zamanda görür. Müşâhede, 'ayne'l-yakîn' mertebesiyle ilişkilidir; bu, bilgi seviyesindeki yakîn olan 'ilme'l-yakîn'den sonra gelen, gözle gören seviyedeki yakîndir. Müşâhedenin türleri arasında fiillerin Hak'tan zuhûr ettiğini görmek (müşâhede-i fiil), Hak'ın sıfatlarının kâinatta tezâhürlerini görmek (müşâhede-i sıfât) ve Hak'ın zâtının kendi mahalliyetinde tezâhürünü görmek (müşâhede-i zât) bulunur.

Öte yandan mükâşefe, "perde açılması, gizliliğin kalkması" anlamını taşır ve sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklere verilen isimdir. Bu, kudsî hadîste geçen "kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder, ben de onu severim; sevdiğim zaman onun gören gözü, işiten kulağı olurum" ifadesiyle desteklenir. Mükâşefe, mücâhedenin bir meyvesidir; sâlik nefsiyle mücâhede ederek tezkiyeyi kemâle erdirdiğinde Hak ona perdeleri kaldırır. Mükâşefe dört türde tezâhür edebilir: Gayb âlemine ait sûretleri müşâhede etme (sûrî mükâşefe), sûret olmaksızın mânâları kalbine inmiş gibi anlama (mânevî mükâşefe), Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsi (zâtî mükâşefe) ve sâlikin kendi ezelî hakîkatini idrâk etmesi (mükâşefe-i sır).

Sâlik, bu iki hali ayırt etme kabiliyetini, irfan mektebinde kazandığı temyiz kabiliyeti ile geliştirir; bu sayede "iyi" gibi görünen kötü ile kötü gibi görünen iyiyi ayırt edebilir¹. Mücâhede, müşâhedenin kapılarını açtığı gibi, sâlikin sükûtu derinleştikçe ve lâfı azaldıkça dil ile gönül arasındaki farkı ayırt etme yeteneği de gelişir². Bu ayırt etme gücü, ârifin ilmi ve cahilin cehli arasındaki farkı ortaya koyar³.