Sâlik Tasavvuf'u Tarîkat'tan nasıl ayırt eder?

Tasavvuf, sâlikin kendini kendisiyle tanıyıp dost olması, "Bir ben vardır benden içeru"yu bilip görmesi ve Rabbini tanımasıyla Allah'la dost olması sürecidir³. Bu süreç, şerîat, tarîkat, hakîkat ve mârifet olmak üzere dört mertebeli bir sülûku içerir. Tarîkat ise bu sülûkun ikinci mertebesidir; sâlikin mürşidle bağ kurarak, virdler ve mücâhedelerle nefsinin emmâre ve levvâme yönlerini helâk ettiği "sâbit yol"dur¹.

Sâlik, bu iki kavramı, sülûkunda ulaştığı mertebeler ve kazandığı ayırt etme kabiliyetiyle fark eder. Tarîkat, nefsin terbiye edildiği, ahlâkların dönüştürüldüğü bir amel ve tahkîk sürecidir¹. Bu aşamada sâlik, mürşidinin himmetiyle levvâme nefsi keserek mülhime nefsin dirilmesini sağlar. Ancak bu mertebede, Rahmânî ve meleki kanaldan gelen bilgilerle nefsânî ve şeytânî bilgileri ayırt etmek büyük önem taşır; aksi takdirde sâlik helâke sürüklenebilir. Bu ayırt etme kabiliyeti, mürşidin rehberliğiyle kazanılır².

Tasavvufun daha ileri mertebelerinde, özellikle hakîkat ve mârifet aşamalarında, sâlik Hak'ın bizzat müşâhedesine ulaşır ve eşyanın hakîkî yüzü ona açılır. Bu mertebelerde, dil ile gönül arasındaki fark iyice belirginleşir ve halk Hakk'a, Hakk da halka perde olmaz. Bu hâl, sâlikin cezbe yoluyla başkalarını tasarruf edebilme ve irşat yeteneği kazanmasıyla sonuçlanır⁴. Gerçek irfan sahipleri, bu derinlikteki zuhuratları ve tecellileri ayırt edebilirken, irfan sahibi olmayanlar için bu çok zordur; çünkü dışından hâdi gibi görünen, içinde iblisin rol yaptığı görüntülerle karşılaşabilirler⁵. Dolayısıyla, tarîkat bir yolculuğun belirli bir aşaması iken, tasavvuf bu yolculuğun tamamını ve ulaşılan kemâlâtı ifade eden daha kapsayıcı bir kavramdır.