Sâlik Tenzîh'i Teşbîh'ten nasıl ayırt eder?

Sâlikin Tenzîh'i Teşbîh'ten ayırt etmesi, tasavvufî sülûkun önemli bir aşamasıdır. Bu ayrım, Hak'ın varlık mertebelerindeki zuhurunu doğru anlamakla başlar. Tenzîh, Cenâb-ı Hakk'ın zâtının, halka bağlı tenzihlerden ve tüm yaratılmışlardan münezzeh olduğunu, hiçbir şeye benzemediğini ifade eder¹. O'nun kadim tenzîhi, "şundan tenzih ederim, bundan tenzih ederim" şeklindeki genel tenzihlere benzemez. Teşbîh ise, Hakk'ın isim ve sıfatlarının varlık âleminde, yaratılmışlarda tecellî etmesi ve zuhur etmesidir². Bu, O'nun güzelliğinin, cemâlinin ve mânâsının suretler âleminde görünmesidir.

Sâlik, bu ayrımı idrâk edebilmek için öncelikle riyazat ve mücâhede yoluna girmelidir. Riyazat, nefsi terbiye etme ve dünyevî alışkanlıklardan arındırma yöntemlerinin tümüdür. Bu süreçte az yeme, az uyuma, az konuşma gibi pratiklerle nefsin enâniyet elbisesi soyulur⁴. Nefsânî perdeler kalktıkça, sâlikin kalbi tecellî-i ilâhîye daha açık hale gelir.

Tenzîh ve Teşbîh'i ayırt etme, sadece zihnî bir bilgi değil, aynı zamanda kalbî bir müşâhede ve zevk meselesidir. Sâlik, halka benzer yönüyle kaldığında, Hakk'ın güzellik suretini idrâk eder ve müşâhede eder. Ancak tenzîh babında bir yol açılırsa, teşbîh gider ve sâlik O'nun güzelliğine, cemâline ve mânâsına suret olur². Bu, teşbîhin ve tenzîhin ötesinde bir makama erişmektir⁵. Hakîkî ma'rifetullah, sadece tenzîhte veya sadece teşbîhte kalmakla değil, her ikisini de bilip Tevhîd etmekle elde edilir. Mertebelere riayet etmek şarttır; aksi takdirde vahdet hükümleri yanlış anlaşılır ve Cenâb-ı Hakk'ı tenzîhten kurtaralım derken teşbîh hatalarına düşülür³. Bu Tevhîd, "Ahad" ile tenzîh edip, "Ahmed" ile teşbîh ederek her ikisiyle de Tevhîd etme şeklinde ifade edilir⁶. Sâlikin bu ayrımı yapabilmesi, mürşidinin himmetiyle nefsânî ve şeytânî bilgileri Rahmânî ve melekî bilgilerden ayırt edebilme yeteneği kazanmasıyla da yakından ilişkilidir⁷.