Sâlikte Aynel-yakîn mı önce gelir, Hakke'l-yakîn mi?

Yakîn, tasavvufta Hak ile olan yakınlığın derecesini belirten bir hâldir ve üç mertebede incelenir. Bu mertebeler, sâlikin Hakikat'e ulaşma yolculuğundaki aşamaları ifade eder. İlk mertebe ilme'l-yakîndir; bu, hakikati ilim yoluyla, bilgi olarak bilmektir¹. Bir hakikati tevhid ve irfaniyet yönüyle bilmek, yakîn ilminin başlangıcıdır³.

İkinci mertebe olan ayne'l-yakîn, ilme'l-yakînden sonra gelir. Bu mertebede sâlik, hakikati sadece bilmekle kalmaz, aynı zamanda onu hissederek, duyarak ve görerek yaşamaya başlar¹. Hadiseleri tevhid ve irfaniyet yönüyle müşahedeli bilmek ayne'l-yakînin özelliğidir³. Bu, kişinin seyir hâlindeki hallerini ifade eder ve gerçek imanın nasıl bir şey olduğunu anlamaya yaklaştıran bir hâldir². Muhyiddin Arabî'ye göre yakîn, "ef'aliyle, esmâsıyla, sıfatıyla zâtıyla" Hakk'ın ta kendisidir ve kim hangi ehil mertebedeyse o yakîn ehlidir⁴.

Üçüncü ve en üst mertebe ise hakke'l-yakîndir. Bu, ayne'l-yakînden sonra gelen, hakikatle tahakkuk etme hâlinin zuhurudur¹. Hakke'l-yakînde sâlik, beşerî vasıflarından tamamen sıyrılarak kendisini artık Hak olarak müşâhede eder; yani Hak ile bilfiil bir olduğu hâli yaşar². Bu mertebede sâlik artık bilmez veya görmez, bizzat yaşar ve Hak ile birleşir. Bu, bütün ilâhî isimlerin eser ve hükümleriyle sâlikte zuhur etmesiyle hakikatiyle Hak, sûret ve zahiriyle de halk olması durumudur⁵. Dolayısıyla, ayne'l-yakîn, hakke'l-yakîne giden yolda bir önceki adımdır ve hakke'l-yakîn çok daha sonra ve neticeye geliştir⁶.