Sâlikte Ceberût mı önce gelir, Melekût mi?

Tasavvufî vücud mertebeleri, Hakk'ın tenezzülâtını ve sâlikin manevî yükselişini ifade eden hiyerarşik bir yapıdır. Bu mertebeler nâsûttan lâhûta doğru bir silsile takip eder: nâsût (cismânî âlem), misâl (sûretler berzahı), melekût (ruhânî âlem), ceberût (akl-ı evvel ve esmâ âlemi) ve lâhût (Hak'ın zâtı). Sâlik, nefs-i mülhime mertebesinde ilham almaya başladığında (Nefs-i Mülhime), nâsût âleminin ötesine geçerek melekût âlemine doğru bir yöneliş sergiler. Risâle-i Gavsiyye'de bu geçişler, şeriat, tarikat ve hakikat olarak üç ana tavırla ilişkilendirilir. Buna göre, "Nâsut ile melekût arasındaki her tavır şeriat" iken, "melekût ile ceberût arasındaki her tavır tarikat"tır¹·². Bu ifade, sâlikin nâsût âleminden sonra ilk olarak melekût âlemiyle muhatap olduğunu ve bu âlemdeki tecrübelerin tarikat yolculuğunun başlangıcını oluşturduğunu gösterir. Melekût, ruhânî varlıkların ve melâikenin mahallidir, yani daha çok ruhsal idrâklerin ve keşiflerin yaşandığı bir alandır. Ceberût ise daha üst bir mertebe olup, akl-ı evvel, rûh-ı a'zam ve Hakîkat-i Muhammediyye gibi soyut akılların bulunduğu, Hak'ın azamet ve kudretinin tecellî ettiği bir âlemdir. Bu sebeple, sâlikin manevî yolculuğunda önce melekût âleminin idrâki, ardından ceberût âleminin keşfi söz konusudur. İnsân-ı Kâmil'in tüm bu mertebelerin aynası olması³, bu sıralamanın bütüncül bir manevî gelişim süreci olduğunu teyit eder.