Sâlikte Mârifet mı önce gelir, Hikmet mi?

Tasavvufî sülûkta mârifet ve hikmetin sâlikteki sıralaması, farklı açılardan ele alınabilir. Mârifet, sülûkun dört mertebesinin (şerîat, tarîkat, hakîkat, mârifet) sonuncusu ve kemâl noktasıdır. Bu mertebede sâlik, Hak'ı bilfiil tanır ve bu, ilmin müşâhede ile yaşanmış hâlidir. Mârifet, salt çabayla elde edilen bir kazanım değil, Allah Teâlâ'nın ihsanıyla kalbe lütfedilen bir feyzdir². Nefs mağlup edildiğinde kalbin perdeleri kalkar ve vahdet denizinden fışkıran hikmet pınarları kaynamaya başlar; bu aşama, mârifetullahın kalpte doğuşudur¹. Bu bağlamda, mârifet, hikmetin ortaya çıkışı için bir zemin ve başlangıç noktası olarak görülebilir.

Hikmet ise lugatte 'doğru hüküm, sağlam bilgi, fâidesiz şeylerden kaçınma' anlamına gelir ve tasavvufta Hak'ın eşyayı yerli yerine koyma sıfatına (el-Hakîm) ayna olma mertebesidir. Hikmet, ilim değil, ilmin tahkik edilmiş hâlidir; bilmek değil, bildiğini yerine koymaktır. Sâlikin zâtî yatkınlığının ve himmetinin yüksekliği, ilahi mârifet ve hikmet cevherlerinin ortaya çıkmasına işaret eder⁴. Bu durum, mârifet ve hikmetin birbiriyle iç içe olduğunu ve birbirini beslediğini gösterir.

Bazı kaynaklarda ilahî inâyetin kul üzerindeki seyrinde önce muhabbetin, ardından mârifetin geldiği belirtilirken; kuldan Hakk'a doğru olan seyrin tertibinde ise kulun evvelâ mârifetullah ile tanıdığı, sonra muhabbetullah ile sevmeye başladığı ifade edilir³. Bu durum, mârifetin, sâlikin Hak'la olan ilişkisinde bir tanıma ve idrak süreci olarak hikmetten önce geldiğini veya onunla eş zamanlı olarak geliştiğini düşündürebilir. Mârifet, sâlikin zühdünün ürünüdür ve ilahi şeriatin ruhu ve takvanın canıdır⁵. Bu da mârifetin, hikmetin tezahür etmesi için gerekli olan mânevî hazırlığın bir sonucu olduğunu gösterir. Sonuç olarak, mârifet, hikmetin kalpte doğuşunu sağlayan ve sâlikin Hak ile olan bağını derinleştiren temel bir idrak hâlidir.