Sâlikte Sîr-ı ilallâh mı önce gelir, Sîr-ı fillâh mi?

Seyr-i sülûk, sâlikin manevî yolculuğunun bütününe verilen isimdir ve bu yolculuk mertebeler hâlinde ilerler. Bu mertebelerin başında "seyr-i ilallâh" gelir. Seyr-i ilallâh, sâlikin kendi benliğinden, dünyevî bağlardan ve Hak dışındaki her şeyden (mâsivâdan) yüz çevirerek Hak'a doğru yönelmesidir. Bu süreç, nefsin tezkiye edilmesi ve mücâhede ile gerçekleşir (K1-265, Mücâhede). Sâlik, bu seyrin sonunda kendi izâfî varlığını Hakk'ın varlığında yok ederek secde hâline ulaşır². Bu yok oluş, tasavvufta "fenâ fillâh" olarak adlandırılan zirve makâmdır.

Fenâ fillâh makâmına erişen sâlik, kendi vücud iddiasından soyunup Hak'la kâim olduğu bir hâle gelir. Bu makâm, fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât silsilesinin tepe noktasıdır. Fenâdan sonra ise "bekâ billâh" gelir. İşte bu bekâ hâliyle birlikte "seyr-i fillâh" başlar. Seyr-i fillâh, sâlikin Hak'a vâsıl olduktan sonra esmâ ve sıfatlarda yaptığı yolculuktur; burada sâlik mârifet kademelerinde ilerler. Enbiyâ, seyr-i fillâh'ta dâima terakkî hâlindedir ve bu seyrin nihayeti yoktur¹. Halkın seyri ise genellikle "seyr-i ilallâh" iken, seyr-i fillâh'ta olanlar halkı Allah'a davet ederler¹. Dolayısıyla, sâlikin Allah'a doğru gidişi olan seyr-i ilallâh, Allah'ta seyir olan seyr-i fillâh'tan önce gelir³.