Sâlikte Sülûk mı önce gelir, Cezbe mi?

Seyr-i sülûk, sâlikin manevî yolculuğunun bütünüdür ve başlangıçtan vâsıllığa kadar geçen tüm aşamaları kapsar. Bu yolculukta sâlik, nefsiyle sürekli bir "iç savaş" olan mücâhedeyi (Mücâhede) sürdürür. Sülûk ve cezbe arasındaki ilişki, sâlikin manevî tecrübesinin başlangıç noktasına göre şekillenir.

Meczûb-u Sâlik: Bu tür sâlikte, manevî yolculuk ilâhî bir cezbe ile başlar. Cezbe, "cazibe, çekme gücü" anlamına gelir ve sâlikin kalbine Allah muhabbetinin gelmesiyle kendini gösterir¹. Meczûb-u sâlik, önce ilâhî cezbe yardımıyla makâmları kat eder, keşif ve ıyân (açıkça görme) âlemine ulaşır. Daha sonra kâmil bir mürşidin terbiyesi altında Hakk yolunun menzillerini ve merhalelerini sülûk adımıyla tekrar görür ve hâlin hakikatini ilim şeklinde tekrar eder². Bu durum, "kurb-u feraiz"in başlangıcı olarak da ifade edilir⁴.

Sâlik-i Meczûb: Bu sâlik tipinde ise manevî yolculuk sülûk ile, yani sâlikin kendi gayreti ve mücâhedesiyle başlar. Sâlik, kâmil bir mürşidin idaresi altında nefsanî sıfatların tehlikelerini gidermek için çalışır ve Hakk yolculuğu usulleri dairesinde ilerler. Bu çabaların sonucunda ilâhî cezbe yardımıyla kalbî dereceleri ve ruhanî yükselişleri geçerek keşif ve yakîn (kesin bilgi) âlemine erişir, muayene ve müşâhede mertebesine ulaşır³. Bu durum, "kurb-u nevafil" hükmünde olan yön olarak da açıklanır; yani evvela sülûk etmek, çalışmak, ondan sonra cezbenin gelmesidir⁴.

Her iki sâlik türü de mürşid ve uyulmaya lâyık olabilir². Ancak bazı kaynaklarda sâlik-i meczûbun mertebesinin diğerlerinden efdal olduğu belirtilir⁵. Cezbe hâli, sâlikin manevî sarhoşluk yaşadığı bir durum olup, dergâhta yapılan sohbetlerde oluşan ilâhî çekimle de ortaya çıkabilir⁶. Ancak cezbenin kontrolsüz olması tehlikeli olabilir ve sâlikin mükellefiyetini dahi kaldırabilir⁷. Sülûk yolunda sâlikin makâmları kat etmesi, tövbe, sabır, tevekkül gibi istikrarlı manevî mertebeleri içerir.