Sâlikte Vahdet-i vücûd mı önce gelir, Vahdet-i şühûd mi?

Vahdet-i Vücûd, İbn Arabi tarafından geliştirilen ve varlığın birliği anlamına gelen tasavvufî bir kavramdır³. Bu kavram, âlemlerin vücudunun birliğini ifade eder². Hakk-ı Mutlak Vücûd olan Allah'ın mutlak varlığı tecelli ettiğinde, Vahdet-i Vücûd hükmünü ve ismini alır⁴. Bu, Hak'ın sıfat ve esmâ ile taayyün ettiği teklik mertebesi olan vâhidiyyet ile ilişkilendirilebilir; zira vâhidiyyet, kesretin menşeidir ve ondan kesret doğar. Vahdet-i Vücûd, Hak'ın ilminde sâbit olan a'yân-ı sâbitelerin (eşyanın ezelî mahiyetleri) vâhidiyyet mertebesinde bulunmasıyla da bağlantılıdır.

Vahdet-i Şuhûd ise, Vahdet-i Vücûd'un alternatif şerhi olarak, varlık birliği yerine müşâhede birliğini ifade eder⁵. Bu, âlemler vücudunun içinde ne varsa, her şeyin Hak ve Hakk'a ait olduğunun gerçek ve müşâhedeli bir idrâk ve anlayış olarak görülüp bilinmesi ve yaşanmasıdır². Sâlik, Vahdet-i Vücûd'un hakikatini Vahdet-i Şuhûd ile müşâhede eder⁴. Vahdet-i Vücûd'un içinde bir bütün olarak bulunan mertebeler, ancak kişilerde Vahdet-i Şuhûd olarak tek tek hakikatleri ortaya çıkarıldıktan sonra gerçek yerlerini bulur¹. Şuhûd ile hakikatleri idrâk edilemeyen bu mertebeler, sâlik için geçmişte kalır ve onunla bağlantısı olmaz⁶.

Bu iki kavram, birbirinin tamamlayıcısıdır ve birbirinden ayrılmaları doğru değildir⁷. Vahdet-i Vücûd, nazarî bir anlayışla değil, müşâhede ile idrâk edilecek bir konudur². Sâlik, eğer nazarını taayyünât-ı şahsiyyeye tutarsa, şuhûd-ı vahdetten gâib olur; zira hepsinde görünen nûr ve hakikat bir olduğu halde, müteaddid ve iki görünmeleri taayyünât-ı şahsiyyenin çokluğundandır⁸. Bu sırrı idrâk etmek sözle veya akılla değil, seyr-i sülûk ile olur⁹. Tevhiddeki idrâk, Allah'ın Zâtında, Zâtından Zâtına, Zâtıyla, Zâtça, vahdetin aynı kesret, kesretin aynı vahdet olduğu Vücûd-u Mutlak olarak, ilmindeki tüm mertebelerinde a’yân-ı sâbiteleri üzere sıfat, esmâ, fiil ve eserleri ile kemâl zuhurda bulunduğu şuhûdudur¹⁰.