Sâlikte Vâhidiyyet mı önce gelir, Hüvviyet mi?

Tasavvufî vücud bahsinde mertebeler bir sıra dâhilinde idrâk edilir. İlk taayyün olan ahadiyyetten sonra gelen vâhidiyyet, ilâhî isim ve sıfatların ilmî mânâda zuhura çıktığı yerdir¹. Bu mertebe, aynı zamanda "Hakîkat-i Muhammediyye" olarak da adlandırılır³. Vâhidiyyet, ahadiyyet seması ile halkın kesret âlemi arasına engel olan bir "amâ" (ince bulut) gibidir; ilâhî ism-i câmi' itibarıyla Hakk'ın ilk taayyünüdür⁴. Sâlikin seyr-ü sülûkünde, kendi izâfî varlığını Hakk'ın varlığında yok etmesi, yani fenâ makâmına ulaşması, bu esmâ ve sıfat tecellîlerinin idrâkiyle mümkündür. Bu, bir nevi secde hâlidir².

Hüvviyet ise, Hak'ın zâtının kendine âid olma vasfı olup, bütün taayyünlerin ötesinde, sırf 'O' olarak kalanın adıdır. İhlâs Sûresi'ndeki 'hüve' (O) zamîri, Hak'ın zâtî hüviyetine atıfta bulunur ve 'Allah' isminden bile önce gelir; en içteki zâta işâret eder. Hüvviyet, ahadiyyetten daha derin ve idrâk edilmesi daha zor bir mertebedir; zira ahadiyyet Hak'ın 'tek olma' makâmı iken, hüvviyet 'O' olma vasfıdır. Sâlikin yolculuğunda, önce esmâ ve sıfatların tecellî ettiği vâhidiyyet mertebesini deneyimlemesi, kendi varlığını bu tecellîlerde eritmesi ve fenâya ulaşması beklenir. Bu fenâ hâlinden sonra bekâya geçiş, yani Hakk'ın varlığıyla var olma, daha ileri bir idrâk mertebesidir². Dolayısıyla, sâlikin tecrübe ettiği mertebeler sıralamasında vâhidiyyet, hüvviyetten önce gelir.